ب ا س (BÊS)
بُؤْس ve بَأْس ve بَأْسَاء zorluk ve sıkıntı demektir. Ancak بُؤْس daha çok fakirlik ve savaş için, بَأْس ve بَأْساَء ise, yaralanma ve benzeri için kullanılır. Allah buyurur ki: وَاللّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً Hiç kuşkusuz Allah’ın kahredici darbesi daha sert ve aleme ibret cezalandırması pek şiddetlidir (4/Nisâ 84); فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء Kendilerini sıkıntılar ve belâlarla yakalayıverdik (6/En’âm 42); وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاء والضَّرَّاء وَحِينَ الْبَأْسِ Acılı hâllerde, zarara uğradıklarında ve savaş zamanında sabredenler (2/Bakara 177); بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ kendi aralarında birbirine verdikleri acıları şiddetlidir; (59/Haşr 14).
قَدْ بَؤُسَ يَبْؤُسُ fiili de bundandır. Allah buyurur ki: بِعَذَابٍ بَئِيسٍ çetin bir azap ile (7/A’râf 165) bu âyette geçen بَئيِِس fâil kalıbında olup بَأْس veya بُؤْس ’ten türetilmiştir; فَلاَ تَبْتَئِسْ Onların yaptıklarından dolay üzülme (11/Hûd 36) yani sürekli kötümser bakma ve üzülme.
Haberde peygamberin (sas): البُؤْس والتَبَاؤُس والتَبَؤُس ‘ten hoşlanmadığı belirtilmiştir. Yani: Fakirliğe boyun eğmek veya kendini zelil yapmak ve bunların hepsini zoraki yapmak.
بِئْسَ her tür kötülenen şey için kullanılan bir kelimedir. Nasıl ki, نِعْمَ de her tür övgü için kullanılmaktadır. Her ikisi de elif-lam ile veya elif-lama muzaf olmuş bir kelimeyle belirlilik kazanan isimleri merfû yaparlar. بِئْسَ الرَّجُلُ زَيْدٌ Zeyd ne kötü adamdır! بِئْسَ غُلاَمُ الرَّجُلِ زَيْدٌ Zeyd ne kötü adamın oğludur, gibi. Her ikisi de nekre olan ismi nasb eder. بِئْسَ رَجُلاً gibi. Allah buyurur ki: لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ Ne kadar kötü şeydi yaptıkları! (5/Mâide 79); yani: O yaptıkları şey.
Allah buyurur ki: وَبِئْسَ الْقَرَارُ orası ne fena bir barınaktır (14/İbrâhîm 29); فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ kendini beğenmişlerin barınağı ne kötü bir yerdir (16/Nahl 29); بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً zalimlerin yaptığı bu dost değişimi ne kötü tercihtir! (18/Kehf 50); لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ Yaptıkları şey ne kadar kötüdür (5/Mâide 63).
بِئْسَ ’nin aslı بَئِسَ ’dir ve bu da بؤْس ’tan alınmıştır.