Sözlük

شَيْطَان kelimesindeki ( ن ), aslî harftir. Bu isim شَطَنَ , kökünden gelir. Yani, uzaklaştı. Şu ifâdeler de aynı anlamdadır: بِئْرٌ شَطُونٌ : Derin kuyu; شَطَنَتِ الدَّارُ : Ev uzakta kaldı; غُرْبَةٌ شَطُونٌ : Uzak bir gurbet.

Kimisine göre ise شَيْطَان kelimesindeki ( ن ) harfi zaittir. Bu durumda شَاطَ يَشِيطُ (kızgınlıktan yandı), fiilinden gelir. Zira şu âyetten anlaşıldığı üzere Şeytan ateşten yaratılmıştır: وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ : Cinleri de dumansız alevden yarattı (55/Rahmân 15). Şeytanın ateşten yaratılmasından dolayı, aşırı gadabî güç ve makbul olmayan tutucu karakterli olmuş ve Hz. Âdem’e secde etmekten de kaçınmıştır.

Ebû Ubeyde şöyle der: Azgın olan cinlere, insan ve hayvanların tümüne şeytan denir. Allah buyurur ki: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الاَنْسِ وَالْجِنِّ : Böylece biz, her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman yaptık (6/En’âm 112); وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ : Şeytanlar, dostlarına, sizinle mücâdele etmelerini fısıldarlar (6/En’âm 121); وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ : Şeytanlarıyla yalnız kaldıkları zaman (2/Bakara 14); yani cin ve insan arkadaşlarıyla طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ : Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir (37/Sâffât 65).

Kimisi âyette geçen şeytandan kastın cismi hafif yılan olduğunu söylerken, kimisi de ondan kastedilenin azgın cinler olduğunu söyler. Zakkum ağacının tomurcuklarının, cinlerin başlarına benzetilmesi, onların çirkinliğinden dolayıdır. وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ : Şeytanların uydurup söylediklerine tâbi oldular (2/Bakar 102). Âyette sözü edilen şeytanlar azgın cinlerdir. Onlardan kasıt azgın insanlar da olabilir. Şair şöyle der:

لَوْ أَنَّ شَيْطَانَ الذِّئَابِ العُسَّلِ -268

268- Eğer koşmada yalpalanan kurtların şeytanı...

عُسَّل, عَاسِل ’in çoğuludur. ‘Koşarken yalpalanan’ anlamında olan bu kelime, özellikle kurdun yalpalanması için kullanılır.

Diğer bir şair de şöyle der:

مَالَيْلَةُ الْفَقِيرِ إِلاَّ شَيْطَانٌ -269

269- Fakir [kuyu/kanal]’in gecesi şeytandan başkası değildir!

İnsanın bütün kötü huylarına da şeytan denir. Hz. Peygamber şöyle demiştir: “ اَلْحَسَدُ شَيْطَانٌ وَالْغَضَبُ شَيْطَانٌ : Haset şeytandır, gadap/kızkınlık şeytandır.”