Lisânü'l-Arab'a göre 'شمخ' kökünün anlamları şunlardır:

Yükseğe Çıkmak, Yüksek Olmak:
- Bu, kökün en temel anlamıdır ve bir şeyin yüksekliğe ulaşmasını, yücelmesini ifade eder. Özellikle dağlar için kullanılır.
- Lisânü'l-Arab'da şöyle geçer: "شَمَخَ الأَنْفُ: ارْتَفَعَ. وشَامِخٌ: رَفِيعٌ." (Burun yükseldi: Yüceldi. Şâmih: Yüksektir.) Ve dağlar için: "الجِبَالُ الشَّوَامِخُ: العَوَالِي." (Şâmih dağlar: Yüksek olanlardır.)
- Örnek: "جَبَلٌ شَامِخٌ" (Yüksek bir dağ).
Gururlanmak, Büyüklenmek:
- Kök, mecazi olarak gurur ve büyüklenme anlamında da kullanılır. Bir kimsenin kendisini üstün görmesi, kibirlenmesi durumunu ifade eder. Burun yüksekliğinden kinaye olarak bu anlam gelişmiştir.
- Lisânü'l-Arab'da bu anlam şöyle vurgulanır: "شَمَخَ بِأَنْفِهِ شَمْخاً وشُمُوخاً: تَكَبَّرَ." (Burnuyla şemhan ve şemûhan yaptı: Büyüklenip kibirlendi.)
- Örnek: "كَانَ يَشْمَخُ بِنَفْسِهِ عَلَى أَصْحَابِهِ." (Arkadaşlarına karşı kendisiyle övünüyor, büyükleniyordu.)
Hızlanmak (At için):
- Nadiren atın ani ve hızlı bir şekilde ileri atılması, hızlanması anlamında da kullanılır.
- Lisânü'l-Arab'da şöyle bir ifade bulunur: "وَقِيلَ شَمَخَ الْفَرَسُ: إِذَا عَدَا." (Ve denildi ki at şemah yaptı: Koştuğunda.)

Kur'an'dan veya Klasik Edebiyattan Kullanım Örneği:
Lisânü'l-Arab'da, özellikle dağların yüksekliği bağlamında "شَوَامِخُ" kelimesi sık geçer ki bu Yüce Allah'ın Kur'an'da da kullandığı bir ifadedir:

Kur'an-ı Kerim: Fâtır Sûresi 27. Ayet: "أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُّخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا ۚ وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ" Bu ayette doğrudan 'şâmikh' kelimesi geçmese de, Cariyat Sûresi 49. ayette geçen "وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ" ve diğer ayetlerde dağların tasviri bu kök anlamıyla ilişkilidir. Ancak 'şâmikh' kelimesi daha çok Nebe' Sûresi 7. Ayette geçer: "وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا" (ve dağları kazıklar.) Bu bağlamda dağların yüksekliği ve sağlamlığı vurgulanır.
Klasik Arap şiirinde ise "şâmikh" kelimesi sarp ve yüksek dağları tasvir etmek için yaygın olarak kullanılmıştır.

Özetle, 'شمخ' kökü temel olarak yükseklik ve yükselme anlamını taşır; bu anlam hem fiziki yükseklik (dağlar) hem de mecazi yükseklik (gurur, büyüklenme) için kullanılır. Nadiren de atın hızlanması anlamında karşımıza çıkar.

Sözlük

ش م خ (ŞMḢ)