Sözlük

رَجُل : İnsanların erkeğine denir. Bundan dolayı Allah buyurur ki: وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلاً : Eğer o peygamberi bir melek kılsaydık kuşkusuz onu bir adam şeklinde yapardık (6/En’âm 9).

Eğer kadın bazı hususlarda erkeğe benziyorsa ona رَجُلَة denir. Şair şöyle der:

لَمْ يُبَالوُا حُرْمَةَ الرَّجُلَةِ -180

180- Onlar erkeksi kadının şerefine önem vermediler.

Ayrıca رَجُل erkeklik ve kişiliği tam olan, anlamına da gelir: وَجَاء مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى : Kentin en uzak yerinden bir adam koşarak geldi (36/Yâsîn 20); وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ Fir’avn âilesinden imanını gizleyen mü’min bir adam şöyle dedi (40/Mü’min 28). Bu âyetlerde geçen رَجُلٌ kelimesinin yiğitlik ve salâbet anlamında olması daha uygundur. أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللهُ : Siz ‘benim Rabbim Allah’tır’ diyen bir adamı mı öldüreceksiniz? (40/Mü’min 28). فُلاَنٌ أَرْجَلُ الرَّجُلَيْنِ : Şu iki adamdan en güçlü olanı, falan kişidir.

رِجْل /Ayak: Canlıların çoğunda olan belli organ. Allah buyurur ki: وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ : Meshedin başlarınızı ve bileklere kadar ayaklarınızı (yıkayın) (5/Mâide 6). “Yaya yürüdü”, anlamlarındaki رَجِل ve رَاجل kelimeleri رِجْل ’den türemiştir. Ayrıca رَاجَل kelimesi, kâmil erkek anlamına da gelir. رَاجِل ’nin çoğulu, رَجَّالَة ve رَجْل şeklinde gelir. Tıpkı رَكْب gibi. رِجَال de رَاكِب ’in çoğulu رِكَاب gibidir. رَجُلٌ رَجِلٌ : Yürümeye güç yetiren adam. رَجِل kelimesinin çoğulu رِجَال şeklinde gelir: فَرِجَالاً أَوْ رُكْبَاناً : Yaya veya binek üzerinde (2/Bakara 239).

Ayrıca Bu kelime رَجِيل ve رَجْلَة formlarında da çoğul olur. حَرَّةٌ رَجْلاَءُ /Taşlık arazi: Zorluğuyla ayakları tutmaktadır. أَرْجَلُ : Beyaz ayaklı at, ayağı büyük olan. رَجَلْتُ الشَّاةَ : Koyunu ayaklarıyla astım. رِجْل kelimesi, çekirge sürüsü ve insanın zamanı/dönemi için istiâre edilmiştir. كَانَ ذَلِكَ عَلَى رِجْلِ فُلاَنٍ : Bu falan kişinin zamanındaydı/dönemindeydi, denilir; tıpkı عَلىَ رَأْسِ فُلاَنٍ denildiği gibi. Ayrıca رِجْل , su yatağı için de kullanılır. Tekili رِجَْلة ’dir.

Su yatağına bu ismin verilmesi, tıpkı مَذَانِب diye isimlendirilmesi gibidir. Semizotuna da رِجَْلة denir; çünkü ayakaltında biter. ِارْتَجَلَ اْلكَلاَمَ : Sözü düşünmeden ayakta söyledi/irticalen konuştu. اِرْتَجَلَ اْلفَرَسُ فِي عَدْوِهِ : At rahvan ve hızlı yürüyüş arasında gitti.

تَرَجَّلَ الرَّجُلُ : Adam bineğinden indi. Buna benzetilerek şöyle denir: تَرَجَّلَ فِي اْلبِئْرِ : Ayaklarıyla -kement gibi bir şey kullanmadan- kuyuya indi. تَرَجَّلَ النَّهَارُ : Güneş gökten inişe geçti; sanki bineğinden inmiş gibi. رَجَّلَ شَعْرَهُ : Sanki o, ayağına kadar saçını sarkıtmıştır. مِرْجَل : Ateşin üstündeki tencere. أَرْجَلْتُ الْفَصِيلَ : Sütten kesilmiş deve yavrusunu annesiyle gönderdim. Bununla sanki ona bir ayak sağlamış oldum.