فِعْل : Bir müessir/etki edici tarafından meydana gelen etkidir. Bu; ister iyi yapılsın veya iyi yapılmasın; bilgiyle olsun veya olmasın; kasıtla olsun veya olmasın; ister de insan, hayvan veya cansız varlıklardan meydana gelsin hepsini kapsayan genel anlamlı bir kelimedir. Yukarıda da geçtiği gibi, عَمَل kelimesi de böyledir. صُنْع ise bu iki kelimeden daha dar anlamlıdır. Allah buyurur ki: وَمَا
تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ :
Siz ne hayır yaparsanız, Allah onu bilir (2/Bakara 197); وَمَنْ
يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا :
Kim, zulüm ve düşmanlıkla bunu yaparsa; onu cehenneme sokacağız (4/Nisâ 30); يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ
تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ :
Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et, eğer bunu yapmazsan O’nun elçiliğini yapmamış olursun (5/Mâide 67); yani sen bu işi tebliğ etmezsen, hiçbir şekilde tebliğ etmeyen kişinin durumuna düşersin.
Fâil tarafından yapılan şeye مَفْعُول ve مُنْفَعِل denir. Bazıları ise bu iki kelimeyi birbirinden ayırmışlardır. Onlara göre, fâilin fiili dikkate alındığında مَفْعُول ; fiilin kendi içindeki kabullenişi dikkate alındığında ise مُنْفَعِل denir. Buna göre, مَفْعُول kelimesi, مُنْفَعِل kelimesinden daha geniş anlamlıdır. Çünkü مُنْفَعِل , kendisinden meydana gelse de fâilin yapmasını kastetmediği şeydir. Örneğin, bir insanı görmekten dolayı kişide meydana gelen utanmaktan dolayı yüzün kızarması, okunan şarkıdan dolayı meydana gelen coşku/sallantı ve sevgilisini gören aşığın harekete geçmesi/heyecana gelmesi gibi. Yüce Allah’tan kaynaklanan yoktan var etmenin dışındaki her fiile de اِنْفِعَال denmektedir. Çünkü Yüce Allah’tan kaynaklanan bu fiil, yoktan var etmektir; bu da bir araz ve cevher içinde değil, bizzat cevherin yaratılmasıdır.
