Sözlük

خَفِيف kelimesi, ağır demek olan ثقِيل ’in karşılığıdır. Bu, bazen tartıda birbirinin karşısına konma esas alınarak bazen de birbiriyle karşılaştırılan iki şeyin durumunu anlatmak için kullanılır. Sözgelimi, دِرْهَمٌ خَفِيفٌ hafif bir dirhem veya دِرْهَمٌ ثَقِيلٌ ağır bir dirhem sözleri gibi.

İkincisi, kulanılan zamanların karşılaştırılması esas alınarak belirlenen hafiflik veya ağırlık. Sözgelimi, hafif bir at veya ağır bir at sözleri gibi. Bu cümleler, iki attan birinin, birim zaman içinde, diğerinden daha fazla koştuğunu anlatır.

Üçüncüsü, insanların hoşuna giden şeylere hafif, zorlarına giden şeylerin ise, ağır diye nitelendirilmesidir. Bu durumda hafif övgü için, ağır da yergi için kullanılmaktadır. Yüce Allah’ın: اَلآنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْكُمْ Şimdi Allah, yükünüzü hafifletti (8/Enfâl 66); فَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمْ Bu yüzden onların ne azabı hafifletilecek (2/Bakara 86) sözleri bu anlamdadır. Bana göre, حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً Hafif bir yük yüklendi (7/A’râf 189) sözü de bu manayı taşımaktadır.

Dördüncüsü, hafif meşrep olan kişiye hafif, vakarlı olan kişiye ise, ağır denmesidir. Bu durumda hafiflik yergi, ağırlık da övgü için kullanılmaktadır.

Beşincisi, yer ve su gibi doğası gereği aşağıya çeken cisimlere hafif denmektedir. Bu anlamda olmak üzere خَفَّ يَخِفّ خِفًّا خِفَّةً، خَفَّفَهُ تَخْفِيفًا تَخَفَّفَ تَخَفُّفًا ، اِسْتَخْفَفْتُهُ fiil formları kullanılmaktadır. خِفُّ اْلَمَتاعِ eşyanın hafif olanına denir. Dile hafif gelen söz deyimi bu anlamdadır. Allah buyurur ki: فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ Bu şekilde kavmini küçümsedi. Onlar da ona boyun eğdiler (43/Zuhruf 54); yani, onları kendisiyle beraber hafif olmaya sürükledi veya onları bedenleri ve azimleri açısından hafif insanlar olarak buldu.

Öte yandan, onları hafif meşrep buldu da denmiştir. Yüce Allah’ın: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ Kimlerin tartıları ağır gelirse onlar kurtuluşa ermişlerdir. Kimlerin de tartıları hafif kalırsa onlar kendilerini mahvetmişlerdir (23/Mü’minûn 102-103) sözü ise, salih amellerin çokluğu ve azlığını anlatmaktadır. وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ Seni telaşa ve gevşekliğe düşürmesinler (30/Rûm 60) sözü ise, onların ortaya attıkları şüpheler seni dirençsizleştirmesin ve inanç sisteminden saptırmasın. خَفُّوا عَنْ مَنَازِلِهِمْ deyimi de, hafiflik içinde evlerinden göçüp gittiler demektir. خُفّ ise, giyilen mesttir. Devekuşu ve büyük baş hayvanların خُفّ ise, insanın mestine benzetilerek ifâde edilen toynakları demektir.