خ ر ب (ḢRB)
H-r-b
Eskimiş, yıpranmış, yıkıma yüz tutmuş yerler için خَرِبَ اْلَمَكَانُ خَرَابًا denmektedir ki, bakımsızlıktan yıkıp döküldü demektir ve bu anlamıyla fiil, bayındır olmanın zıddını anlatmakta kullanılır. Allah buyurur ki: وَسَعَى فِي خَرَابِهَا Oraları yıkmaya çalışanlardan (2/Bakara 114). Aynı şeklide أخْرَبَهُ ve خَرَّبَهُ fiilleri de yıkmak ve tahrip etmek anlamında kullanılır. Allah buyurur ki: يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأيْدِيهِمْ وَأيْدِي الْمُؤْمِنِينَ Öyle ki evlerini kendi elleriyle ve mü’minlerin elleriyle yıkıyorlardı (59/Haşr 2); Onların kendi elleriyle evlerini yıkmaları sırf onların, peygamber (sas) ve ashabına kalmaması gayesine matuftu. Bu, onların oradan sürdürülmeleri şeklinde olmuştur, diyenler de vardır.
خُرْبة kulaktaki geniş yarıktır, bu yarığın kulağı tahrip ettiği düşünülerek böyle denmiştir. Bu açıdan رَجُلٌ َأخْرَبُ ve اِمْرَأةٌ خَرْبَاءُ denmektedir ki, bu أقْطَعُ ve قَطْعَاء fiili gibidir. Erzak çantasının kulakçığındaki yarık da buna benzetilerek خُرْبَةُ الْمَزَادَةِ adı ile anılmıştır. Bu istiârenin burada kullanılması, kulağın burada istiâre olarak kullanılması gibidir. خَارِبda özellikle deve hırsızı için kullanılmıştır. خَرَب da حُبَارَى yani toy kuşunun erkeğidir; çoğulu خِِرْبَانٌ şeklindedir. Şair şöyle der:
أبْصَرَ خِرْبَانَ فَضَاءٍ فَانْكَدَرْ
137- Gökteki toy kuşlarını gördü; kedere boğuldu.