DUHÂN SÛRESİ
Sûrenin tamamı, ilim adamlarının ittifakıyla Mekke’de inmiştir. Ancak bazı müfessirlere göre, on beşinci âyeti Mekke’de inmemiştir. (Tefsîr-i Kurtubî: 16/125)
Onuncu âyetinde, göğün duman (gaz) görünümünde insanları kuşatacağından söz edildiği için, buna delâlet eden «duhân», sûreye isim olmuştur.
Âyet sayısı: 59
Kelime »: 340
Harf » : 1440 (Tefsîr-i Garâibi’l-Kur’ân/Nizamuddin en-Nisabûrî: 25/50)
Sûrenin kapsadığı başlıca konular:
1- Kur’ân-ı Kerîm’in mübarek bir gecede indirildiği konu ediliyor.
2- Cenâb-ı Hakk’ın varlığı ve birliği işlenerek, yönlendirici bilgiler veriliyor.
3- Göğün duman (gaz) görünümünde insanları kuşatacağı üzerinde durularak dikkatler önemli bir noktaya çekiliyor.
4- İnkârcı maddeciler kıtlık, sıkıntı ve benzeri felâketlerle tehdît edilip uyarılıyor.
5- Başlarına birçok dert ve musîbet inmesine rağmen, inatçı kâfirlerin Hakk’a dönmedikleri anlatılıyor.
6- İnkârcı müşriklere, Fir’avn ve Musa (A. S. ) kıssasıyla misâl ve öğüt verilerek kıssaların ibretli safhaları birer tablo halinde gözler önüne seriliyor.
7- Müşriklerin, maddeci sapıkların öldükten sonra dirilmeyi ve ikinci hayatı inkâr etmeleri üzerinde durularak, akla ışık tutulup malzeme veriliyor.
8- Hz. Muhammed’in (A. S. ) Peygamberliğini isbatlayan deliller sıralanıyor.
9- Kıyâmet’in korkunç safhaları anlatılarak inkârcı ve şüpheciler uyarılıyor; mü’minlerin de daha dikkatli olmaları tavsiye ediliyor.
10- Küfür temeli üzerinde yükselen suç ve günahlardan dolayı mücrimlerin karşılaşacağı elim azâbın şiddeti üzerinde durularak, uyarıcı sinyaller veriliyor.
11- Allahʹtan korkup kötülüklerden sakınan sâlih kişilere verilecek yüksek nimetlere ve arzu duyacakları nesnelere atıf yapılıyor ve birtakım misaller veriliyor.
MEÂLİ:
1- Hâ - Mîm.
2- Açık ve açıklayıcı olan Kitab’a and olsun ki,
3- Biz onu gerçekten mübârek bir gecede indirdik. Şüphesiz ki biz, (haktan yüzçevirenleri) uyaranlarız.
4- 6- O gecede her hikmetli iş, katımızdan bir emirle ayrılır, ayırd edilir. Rabbından bir rahmet olarak, hakikat biz, peygamberler göndermekteyiz. Şüphesiz ki O, işitendir, bilendir.
7- Eğer kesinlikle bilip inanıyorsanız, O, göklerin, yerin ve ikisi arasındaki her şeyin Rabbıdır.
8- Oʹndan başka (hakiki) ilâh yoktur, ancak O vardır. Diriltir ve öldürür. Sizin de Rabbinizdir, önceki babalarınızın da Rabbıdır.
9- Fakat onlar (o inkârcı sapıklar) şüphe içinde (Kurʹân-ı) alaya alıp (Onunla) eğlenmektedirler.
10-11- (Ey Peygamber! ) Artık göğün, insanları saracağı bir dumanla geleceği günü gözetle. Bu elem verici bir azâptır.
12- «Rabbimiz! Bu azâbı bizden kaldır; çünkü gerçekten biz imân edenler olacağız. »
13-14- Onların düşünüp ibret alması nerede? Gerçekten kendilerine (hakkı) açıklayan bir peygamber geldiği halde onlar Oʹndan yüzçevirdiler de «öğretilmiş bir deli» dediler.
15- Biz, azâbı muhakkak sizden biraz kaldıracağız ama siz (yine de inkâr ve kötülüğe) döneceksiniz.
16- Büyük bir hışımla yakalayıp sıkacağımız gün, elbette intikam alacağız.
İNİŞ SEBEBİ
Mesrûkʹdan yapılan rivayette, adı geçen şöyle anlatıyor:
- Bir gün Abdullah b. Mesûdʹun (R. A. ) yanında oturuyorduk. Kendisi yanüstü uzanmış vaziyette idi ki, bir adam içeriye girdi ve şöyle dedi: «Ya Ebâ Abdirrahmân! Kıssacılardan biri kendi kapısının yanında şu iddiada bulundu: «Duhân olayı gelecek de kâfirlerin canlarını alacak, müʹminler de nezle olur gibi bir rahatsızlık duyacaklar.. » Bunun üzerine Abdullah b. Mesûd (R. A. ) öfkelenerek kalkıp oturdu ve şunları söyledi:
«Ey insanlar! Allah’tan korkun. Sizden kim bir şey biliyorsa, söylesin. Bilmiyorsa, «Allah daha iyi bilir» desin. Çünkü onun bilmediğini «Allah daha iyi bilir» demesi de bir ilimdir. Cenâb-ı Hak kendi peygamberine şöyle buyurdu: «De kî: Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğimden bir teklif getirenlerden de değilim. »
Şüphesiz Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz Kureyş’in Hakkʹa sırt çevirdiğini ve bunda ısrarlı olduğunu görünce, «Allahım, Yusuf Peygamberin (A. S. ) yedi yılı gibi bunlara kıtlık ver» diye duâ etti. Bunun üzerine kuraklık ve kıtlık başladı. O kadar ki, kurumuş hayvan derilerini, ölü hayvanları yediler. Onlar öylesine bunaldılar ki başlarını kaldırıp göğe bakınca sisli, dumanımsı bir şeyler görüyorlardı. Ebû Süfyân dayanamayıp Resûlüllah’a (A. S. ) geldi ve şöyle dedi: «Ya Muhammed! Sen kendin bize Allah’a itaâti emrediyor, hısımlara ilgi göstermeyi tavsiye ediyorsun. Oysa senin kavmin helâk oldu. Onlar için Allah’a duâ et. »
Bu sebeple Azîz ve Celîl olan Allah: «Artık göğün, insanları saracağı bir dumanla geleceği günü gözetle. Bu elem verici bir azaptır» meâlindeki âyeti indirdi. (Câmi’u’l-beyân Fi-Tefsîri’l-Kur’ân: 25/66, 67 - Lübabu’t-te’vîl: 4/112, 113)
İLGİLİ HADÎSLER
«Şabandan şabana eceller belirlenip (görevli meleklere bildirilir). O kadar ki, adam evlenir, çocuğu olur, oysa ismi ölüler (ölecekler) arasına (yazılıp) belirlenmiştir. » (İbn Kesîr: 4/137 - Hadîs mürseldir, yani senedinden bir sahabi düşmüştür.)
«Şabanʹın yarısına tesadüf eden gece gelince, kalkınız o geceyi ibâdetle geçiriniz; gündüzünde de oruç tutunuz. Çünkü Cenâb-ı Hak, güneşin batmasıyla birlikte (rahmet ve ihsanıyla, gufran ve inâyetiyle) dünya semasına iner de şöyle buyurur:
- Günahlarının bağışlanmasını dileyen yok mudur, onu bağışlayayım?
- Derde mübtelâ olan yok mudur, ona âfiyet vereyim.
- Rızık isteyen yok mudur, onu rıızklandırayım? Ve fecir doğuncaya kadar şunu şunu isteyen yok mudur hitabı devam eder. » (İbn Mâce/ikaamet: 191)
«Şüphesiz ki, Azîz ve Celîl olan Allah Şabanʹın yarısı gecesi (rahmet ve mağfiretiyle) dünya semasına iner de Benî Kelb Kabilesiʹnin koyunlarının kılları sayısınca kimseyi mağfiretine nâil kılar. » (İbn Mâce/ikaamet: 191- Tirmizî/savm: 38- Ahmed: 6/176, 238)
«Şüphesiz ki Rabbiniz sizi üç şey ile korkutup uyarıyor: Birincisi duhânʹdır ki, müʹmini nezle ile yakalar; kâfiri yakalayıp, bütün menfezlerinden çıkacak şekilde ona üfler. İkincisi Dâbbetüʹl-arzʹdır. Üçüncüsü ise, Deccalʹdır. » (Ahmed: 3/178- Buharî/tefsîr: 30- Müslim/münafikun: 39, 40 Tirmizî/ tefsîr: 44)
KİTAB-I MÜBÎN VE MÜBAREK GECE
«Hâ-Mîm. Açık ve açıklayıcı olan kitaba and olsun ki, biz onu gerçekten mübarek bir gecede indirdik. Şüphesiz ki biz (haktan yüz çevirenleri) uyaranlarız. »
«Kitab-ı Mübîn»den maksat, «Levh-i Mahfûz»dur, diyenler olmuşsa da, bundan, Kur’ân-ı Kerîm’in kasdedildiği ağırlık kazanmıştır. Böylece Kurʹânʹın iki ana vasfı açıklanarak yemin suretiyle kadri yüceltilmektedir. Zira «mübîn» sıfatı, açık, ortada, net ve aydın anlamına geldiği gibi, açıklayan, aydınlatan, ortaya çıkaran, net anlamda bilgi veren gibi manalara da delâlet etmektedir. O bakımdan Kur’ânʹın önemli özelliklerinden biri sûrenin ikinci âyetiyle belirtilmekte ve o kitaba bu açıdan da bakmamız ilhâm edilmektedir.
«Fi leyletin mübareketin» ile, Kur’ânʹın çok mübarek, feyizli bir gecede indirildiği açıklanmaktadır. Ancak «mübarek gece» hakkında farklı yorumlar ve birtakım zayıf rivâyetler yapılmıştır. İmam Kurtubî kendi tefsirinde bu yorumları şöyle sıralamıştır:
a) Kadir Gecesi,
b) Şaban ayının on dördünü on beşine bağlayan gece (Berat Gecesi),
Cumhura göre, birinci yorum daha sıhhatlidir. Çünkü Bakara Sûresi’nde Kur’ân’ın Ramazan ayında indirildiği açıklanmaktadır. Konumuzla ilgili âyette ise, Ramazan’da Kadir Gecesiʹnde indirildiğine işâret edilerek tamamlayıcı bilgi verilmektedir.
Nitekim bir adam, el-Hasan’dan sordu:
- Ya Ebâ Saîd! Ne dersin, Kadir Gecesi hep Ramazanʹa mı tesadüf eder?
Cevap verdi:
- Evet, vallahi; hiç şüphen olmasın ki, Kadir Gecesi Ramazanʹdadır ve her hikmetli iş o gecede Allah katından bir emirle ayırt edilir. Allah bu gecede, yaratacağı canlıları, takdir edeceği ecel ve rızıkları, amel ve benzeri şeyleri yerine getirmek üzere görevli meleklere tevdiʹ eder de hükme bağlar.
İbn Abbas (R. A. ) da diyor ki:
- Bir sene içinde meydana gelecek ölüm, doğum, rızık, yağmur, hattâ hac, Ana Kitap’tan, alınıp yazılır. (Geniş bilgi için bak: Tefsîr-i Kurtubî: 16/127)
O halde cumhura ve adı geçen ilim adamlarına göre, âyette geçen «Leyletin Mübareketin»den maksat, Kadir Gecesiʹdir.
HER HİKMETLİ İŞ O GECE AYIRT EDİLİR
«O gecede her hikmetli iş, katımızdan bir emirle ayrılır, ayırt edilir.. »
Hikmet: Zuhruf Sûresi’nde açıkladığımız gibi, sözlük olarak, ilim ve akıl yoluyla gerçeği bulmakta isâbet kaydetmektir. Cenâb-ı Hakkʹa nisbet edildiğinde ise, eşyanın hakikatini bilmek ve onu en muhkem, dengeli, uyumlu ve düzenli şekilde amacına yönelik olarak icad etmek anlamına gelir. İnsana nisbet edildiği zaman, eşyayı ve hayra yol açan fiilleri bilmek; ona göre hükmetmek manasına delâlet eder.
«Ümmüʹl-Kitap»ta ezelde İlâhî kalemle yazılıp tesbit edilen her şey, sırası gelince aynen tecelli eder. Bunun için de Kadir Gecesi veya Şaban ayının on dördünü on beşine bağlayan Berat Gecesi, bir yıl içinde meydana gelecek olaylar, bu ana kitaptan alınıp görevli meleklere verilir ve bu sistem, aynı zamanda ona bağlı ameliye kıyâmete kadar sürüp gider.
Hilkat kanunu, bütünüyle ilme, hikmete dayalıdır. Gelişigüzel, amaçsız, anlamsız, yararsız ve hikmetsiz hiçbir şey yaratılmamıştır. Onun için Kadir Gecesiʹnden ve yıllık olaylardan söz edilirken «her hikmetli iş, olay.. » anlatımı kullanılmaktadır.
PEYGAMBERLERİN GÖNDERİLMESİ RAHMETTİR
«Rabbından bir rahmet olarak hakikat biz, peygamberler göndermekteyiz. Şüphesiz ki O, işitendir, bilendir. »
Rahmet, sözlük olarak: Kalp yufkalığıdır ki, acınılan, merhamet duyulan kimseye yardım ve ihsanda bulunmayı gerektirir. Bazan sadece kalp yufkalığı, bazan da iyilik ve ihsan hakkında kullanılır. Bu son mana, daha çok Allah’a nisbet edildiği zaman kasdedilir.
Bu manayla rahmet Allah’tan ise, nîmet verme, fazl-ü keremde bulunma; insanlardan ise, acıma ve kalp yufkalığı duyma anlamına gelir.
Acıma duygusu, kalp yufkalığı Allahʹa nisbet edilemez; bunlar beşerî vasıflardır. O halde peygamberlerin gönderilmesi, yeryüzündeki insanlara acındığı için değil, onlara sadece iyilik ve in’âmda, ihsan ve fazl-ü keremde bulunmak; doğru yolu göstermek, gerçekleri öğretmek içindir ve şüphesiz bu tecelli, İlâhî rahmetin insanlardan yana açık tezahürlerinden biridir. Çünkü Cenâb-ı Hak her şeyi hakkiyle işiten ve bilendir.
DİRİLTEN VE ÖLDÜREN OʹDUR
«Oʹndan başka (hakiki) ilâh yoktur, ancak O vardır. Diriltir ve öldürür. Sizin de Rabbinizdir, önceki babalarınızın da Rabbıʹdır. »
«Hayat», «ölüm»ün karşıtıdır. Biri olmazsa, diğeri kapalı kalıp bilinmez ve böylece hikmeti anlaşılmaz olur. Bu manayla da kâinatta bazı istisnalarla her şey çift yaratılmıştır: Hayat-ölüm, acı-tatlı, soğuk-sıcak, yer-gök, katı-sıvı, karanlık-aydınlık gibi.
Hayat, hilkat kanununun tabii neticesi olduğu gibi, ölüm de bir bakıma bu kanunun gereğidir. Çünkü ölüm, aynı zamanda yeni bir hayatın başlamasıdır.
Bu kanun sekmeden, şaşmadan hükmünü yürütür. Atalarımız nasıl bu kanunun tecellisiyle vücut bulmuşsa, biz de onunla varlık alanına getirilmiş bulunuyoruz. 7, 8, 9. âyetlerle bu inceliklere dikkatler çekilmekte ve câri olan sünnetullahı anlamamız ilhâm edilmektedir.
Ama gelin görün ki, Kur’ân’ın anlatımıyla: O inkârcı sapıklar şüphe içinde Kur’ân’ı alaya alıp Onunla eğlenirler.
GÖK YÜZÜNÜN İNSANLARI SARACAĞI BİR DUMANLA GELMESİ
«Duman» diye çevirisini yaptığımız «duhân», aynı zamanda sis, gaz ve benzeri şeylere de delâlet etmektedir. Nitekim Araplar «leyletün dahnanetün» dediği zaman, sisli, dumanlı ve oldukça kapalı bir gece anlaşılır.
Âyetteki «duhân»dan maksat, müfessirlerin çoğuna göre, Mekkeli putperest müşriklerin başlarına gelen kıtlık ve çok sıkıntılı günlerde bunalmaları sebebiyle gök yüzünü dumanlı, sisli görmelerini tasvîre yönelik bir anlatım tarzıdır. Nitekim çök geçmeden Mekke’de kuraklık ve kıtlık baş gösterdi, o kadar ki insanlar ve hayvanlar bunaldılar ve yağmur yağar umuduyla sık sık başlarını kaldırıp göğe baktılar, ama her defasında dumanlı, sisli bir hava görebildiler.
Şüphesiz açlık ve susuzluğun insanın sinir sistemi ve duyu organları üzerindeki olumsuz tesiriyle havayı dumanlı görmek son derece olağandır. Ayrıca kuru bir havanın da çölden gelen tozlu bir rüzgârla böyle bir manzara arz edeceği düşünülebilir.
DUHÂNʹLA İLGİLİ YORUM VE RİVÂYETLER
Kurtubî, Âlûsî başta olmak üzere müfessirlerin önde gelenleri «duhân» hakkında şu üç yoruma yer vermişlerdir:
1- Duhân olayı, kıyâmetin alâmetlerinden biridir ki, henüz ortaya çıkmamıştır.
Bu dumanın yeryüzünde kırk gün süreceği, yerle gök arasını kaplayacağı; mü’minlerin böyle bir havada nezle olacağı, kâfirlerin ise göğüsleri daralıp zor nefes alabilecekleri; kulak ve burunlarını tıkar gibi bir rahatsızlık doğuracağı, Hz. Ali, İbn Abbas, İbn Ömer, Ebû Hüreyre ve Zeyd b. Aliʹden (Allah hepsinden razı olsun) rivâyet edilmiştir.
Ebû Saîd el-Hudrîʹye (R. A. ) göre: Bu, kıyâmet günü insanları heyecana sevkedecek bir dumandır ki, mü’minler nezle gibi bir rahatsızlık geçirirler; kâfirlerin ise, kulak burun ve boğazını tıkarcasına bir sıkıntı verir. Bu rivâyeti Maverdî de aynen nakletmiş ve Müslim’in şu hadîsini dayanak göstermiştir:
- Huzeyfe b. Ebî Esîd (veya Üseyd) (R. A. ) anlatıyor: «Biz oturup bazı konular üzerinde bildiklerimizi anlatırken, Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz çıkageldi ve bize:
- «Neler üzerinde konuşuyorsunuz? » diye sordu. Onlar da:
- Kıyâmetin kopma konusu üzerinde konuşuyoruz, diye cevap verdiler. Bunun üzerine Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz şöyle buyurdu:
- «Önce on alâmet görülmedikçe kıyâmet kopmaz: Duhân, Deccal, Dâbbe, Güneşʹin batıdan doğması, Meryem oğlu İsa’nın inmesi, Ye’cüc ve Me’cücʹün çıkması; biri doğuda, biri batıda, biri de Arap Yarımadasıʹnda olmak üzere üç hasf (yere batma olayı)nın meydana gelmesi ve en sonuncu olarak da Yemen tarafından bir ateşin çıkıp insanları mahşerlerine (toplanacakları alana) sürmesidir. » (Ebû Dâvud/melâhim: 12- Müslim/fiten: 39, 40- Tirmizî/fiten: 21- İbn Mâce/fiten: 28- Ahmed: 4/6, 7)
2- Peygamber (A. S. ) Efendimizin duâsıyla, Kureyş Kabileʹsini kasıp kavuran kıtlık ve kuraklık sebebiyle gözlerinin ferini kaybeden inkârcı müşriklerin gök yüzünü devamlı dumanlı ve bulanık görmesidir. İbn Mes’ud (R. A. ) de bu yorumu uygun görmüş ve eğer kıyâmette meydana gelecek bir duman olsaydı, 15. âyette: «Biz, azâbı elbette sizden biraz kaldıracağız; ama siz, (inkâr ve kötülüğe yine) döneceksiniz» buyurulmazdı. (Tefsîr-i Kurtubî: 16/131)
Buharî de buna yakın bir yorum belirtir anlamda Mesrûkʹdan rivâyetle Abdullah b. Mesʹûd’un dediklerini nakletmektedir.
3- Mekkeʹnin fetih gününe işârettir. Nitekim o gün İslâm ordusunun at ve develerinin ayaklarından yükselen toz bulutu Mekke’yi kaplamış vaziyette idi.
Dördüncü bir yorumda da bulunmak mümkündür. Şöyle ki: Kurʹân-ı Kerîm yalnız Mekkeli putperestlere değil, bütün inkârcılara seslenerek nükleer savaşa işâret etmekte; kullanılacak olan atomların yerle gök arasını toz ve gaz bulutlarıyla kaplayacağını kapalı bir anlatımla haber vermektedir. Nitekim yukarıda on alâmetle ilgili hadîste kıyâmete yakın ortaya çıkacak «duhân»dan söz edilirken, böyle bir savaşın meydana geleceği, müʹminlerin nezle olacağı, kâfirlerin ağız ve burunlarının tıkanır gibi bir hal alıp boğulacak duruma gelecekleri belirtilmektedir. Bu da «duhân»la ilgili dördüncü yoruma kapı açmakta ve sözü edilen dumanın (gazın) kâfirleri daha çok perişan edeceğine atıf yapılmaktadır.
EĞİTİLİP ÖĞRETİLEN BİR DELİ KİMDİR?
«Gerçekten kendilerine (hakkı) açıklayan bir peygamber geldiği halde onlar Ondan yüz çevirdiler de «öğretilmiş bir deli» dediler. »
Aklı ve mantıkları hislerine; vicdanları nefis ve ihtiraslarına mağlûp olan inkârcı sapıklar, Hz. Muhammed (A. S. ) Efendimizi halkın gözünden ve gönlünden düşürmek için «Ona, vahiy dediği sözleri Rumlardan bir köle öğretmektedir» veya «Ona cin dokunmuştur. Kendisinden geçer duruma gelince cinler o sözleri Onun kulağına fısıldamaktadırlar» diyorlar ve halkı buna inandırmaya çalışıyorlardı.
Aklını ve vicdanını bu derece kaybetmiş bir toplumun, verdiği sözde durması, tevbesinde samimi olması çok zordur; hattâ inanılmaz bile.. Nitekim Resûlüllah’ın (A. S. ) duâsı bereketiyle yağmur yağıp ferahlatıcı bir ortam meydana gelince, Kureyş müşrikleri bir süre önce, «Rabbimiz, bu azâbı bizden kaldır; çünkü elbette biz imân edenler olacağız» diye yalvarıp yakarırlarken, azâp hafifletilince döneklik yaptılar; inadına küfür ve azgınlıklarını artırdılar.
Buna karşılık 16. âyetle, sözü edilenler âhiret azâbıyla tehdît edilerek büyük bir hışımla yakalanıp sıkılacakları haber veriliyor. Çünkü dünyada İlâhî plân ve proğram ne ise öyle devam eder; inkârcılardan dolayı insanlar hemen cezalandırılmaz. Ancak inkârlarını zulümle birleştirip gemi azıya alan azgın ahlâksızlar, belli bir kerteye gelip dayanınca, dünyada da azâba uğratılırlar: Kimi tamamen yok edilir; kimi belâ ve sıkıntılara uğratılır. Mekkeliler yok edilmediler, ancak belâ ve sıkıntıya uğratıldılar. Çünkü yakın gelecekte çoğu İslâmʹa girecekti. Fir’avn ve yandaşları ise, hem sıkıntıya uğratıldılar, hem de bir süre sonra yok edildiler. Çünkü onların imân etmiyeceği kesinlik arzetmiş bulunuyordu.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, Kur’ân’ın çok mübarek bir gecede indirildiği konu edildi. Sonra Peygamber göndermenin hikmetine değinilerek bilgiler verildi ve hakka sırt çeviren inkârcı azgınların dünyada da bir takım sıkıntı ve felâketlere uğratılacaklarına değinilerek, Mekkeli müşriklerin dönekliği üzerinde duruldu.
Aşağıdaki âyetlerle, hem Mekkeli müşrikleri, hem de yaşamakta olan inkârcı maddecileri uyarmak ve aynı zamanda müʹminleri teselli edip hakkın üstün geleceğini müjdelemek üzere Fir’avn ile Musa (A. S. ) kıssasının bir özeti veriliyor ve aydınlatıcı mesajlar sıralanıyor.