MEÂLİ:
36- Allahʹın, saygıyla yüksek tutulmasına ve içlerinde isminin anılmasına izin verdiği evlerde (câmi ve mescidlerde) sabah-akşam O’na tesbîh ederler.
37- Öyle adamlar ki, ne ticaret, ne alım-satım onları Allahʹı anmaktan, zekâtı vermekten alıkoymaz. Kalplerin ve gözlerin (korkudan) döneceği günden korkarlar.
38- (Bu da) Allahʹın onları işlediklerinin en güzeliyle mükâfatlandırması ve kendi bol nîmetini, geniş rahmetini onlara fazlasiyle vermesi içindir. Allah dilediği kimseleri hesapsız rızıklandırır.
İLGİLİ HADÎSLER
«Kim Allahʹın hoşnutluğunu arzulayarak bir cami yaparsa, Allah o caminin bir benzerini onun için Cennette yapıp hazırlar. » (Buharî/salât: 65- Müslim/mesacid: 24)
«Kim içinde Allahʹın anılacağı bir cami yaparsa, Cenâb-ı Hak onun için Cennetʹte bir ev yapar. » (İbn Mâce/mukaddeme: 20, mesacid: 1)
Hz. Âişe (R. A. ) diyor ki:
«Peygamber (A. S. ) bize, evler arasında mescitler yapmamızı ve onları temiz ve pâk tutmamızı emretti. »
«Sizden biriniz camiye girdiği zaman şöyle desin: «Allahım, bana rahmet kapılarını aç. » Camiden çıkarken de şöyle desin: «Allahım, şüphesiz ki senin fazl-ü keremini istiyorum. » (Ahmed: 1/53, 61, 70, 241- 2/221- 3/490- 4/386- 6/461- Tirmizî/cumua: 64- Ebû Dâvud/salât: 13)
Hz. Fatıma (R. A. ) anlatıyor:
«Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz Mescidʹe girerken şöyle derdi: «Bismillah. Salât Resûlüllah’a olsun. Allahım! günahlarımı bağışla ve bana rahmet ve faziletinin kapılarını aç. » (İbn Mâce/mesacid: 13- Daremî/isti’zan: 56- Taberânî/sefer: 58)
«Kim temizlenmiş bir halde evinden çıkıp farz namazı kılmaya giderse, onun mükâfatı, ihrama giren hacının mükâfatı gibidir. » (Ebû Dâvud/salât: 48- Ahmed: 5/268)
MESCİDLERİN YÜKSELTİLMESİ
«Allah’ın, saygıyla yüksek tutulmasına ve içlerinde isminin anılmasına izin verdiği evlerde (cami ve mescitlerde) sabah-akşam O’na tesbîh ederler. »
Cami ve mescitlerin yüksek tutulması hem maddî, hem de manevî olarak yorumlanabilir. Camileri yükseltip onları göz ve gönül dolduracak ihtişamda yapmakta birçok faydalar söz konusudur. Onları şöyle sıralayabiliriz:
a) İbâdeti sık sık hatırlamaya vesîle olur ve Allah’ı anmamızı ilham eder.
b) Cami kavramının kalp ve kafalarda iz bırakmasını sağlar.
c) Çevreye saygı telkîn eder.
d) Şehre gelen yabancı misafirlerin dikkatini çeker; onlara güven ve huzur verir.
e) Aynı zamanda Müslümanların evlerinden ve iş yerlerinden fazla ibâdet yerlerine önem verdiğini gösterir.
Mânevî yükseltme ise, camileri evlerimizden ve iş yerlerimizden çok daha fazla düzenli ve temiz tutmamız, ibâdet için gelenlere her bakımdan huzur ve ferahlık verecek şekilde düzenlememiz ve ibâdetimizle şenlendirmemiz ile yorumlanır.
O bakımdan ilim adamlarımız bu âyetin tefsirinde üç farklı yorum ortaya koymuşlardır:
1- Camilerin yüksekçe inşa edilmesi,
2- Camilere her zaman sevgi ve saygı gösterilmesi,
3- İbâdet yerlerinin her türlü pislik, süprüntü ve dağınıklıktan uzak tutulması tavsiye anlamında bir emr-i İlâhîdir.
ALLAHʹIN NURUNUN CAMİLERDE YANSIMASI
«(Cami ve mescidlerde) sabah-akşam Oʹna tesbîh ederler. »
Cenâb-ı Hakk’ın nuru bir yönüyle de camilerde tecelli eder. Müʹminin imân cevheri o nurdan ışık alıp çevresini aydınlatır. O bakımdan müʹmin her zaman camiye ve ibâdete bağlıdır; sabah-akşam, yani günün beş vaktinde camide namaz kılıp Allah’ı tesbîh etmek onun ruhunun değişmeyen gıdasıdır. İmân ile bu nur arasında zaman zaman yer alan nefis perdesi, ancak zevkine erişilen namaz ve zikir ile ortadan kalkar. Böylece nefis denilen behimî duygu, camiye devam edilmek suretiyle gücünü ve tesirinin çoğunu kaybeder.
İlgili âyetle, mü’minin bu müstesnâ durumuna işâret edilerek, ne ticaretin, ne alım-satımın, ne de başka dünyevî bir yararın onu namaz kılmaktan, zekât vermekten alıkoyamıyacağı hatırlatılıyor.
Neden sadece namaz ve zekât?
Zira beş vakit namaz, günlük hayatı bütünüyle disipline edip feyizli ve yararlı biçimde kanalize eder. İnsanla Allah arasındaki engelleri kaldırır ve düzenli, dengeli bir ömür sürme ortamını hem hazırlar, hem de gündemde tutar. Böylece nefsin tezahürü olan behimî sıfatlar eğitilir ve meşru sınırlar içine alınma imkânına eriştirilir. O bakımdan namazsız, niyazsız hak din olmamıştır; namaz kılmayan bir peygamber ortaya çıkmamıştır.
Zekât ise, bedenî ve kalbî ibâdeti malî ibâdetle birleştirip bütünleştirir. Ferdi topluma bağlayıp sosyal yapıdaki gedikleri kapatır. Böylece zekât farizası, İslâm’ın sosyal adâlete yönelik fiilî esaslarından biridir. Her bakımdan imânın tabii ürünü kabul edilir.
TİCARETLE İBÂDET ARASINDA TERCİH
«Öyle adamlar ki, ne ticaret, ne de alım-satım onları Allah’ı anmaktan, zekât vermekten alıkoymaz.. »
Mü’min her gün imân ve irfanı nisbetinde madde ile ibâdet arasında büyük sınav vermektedir. Namaz vakti gelince ezân sesine mi, yoksa para şıkırtısına mı gönül kulağını açık tutar? Bunlardan hangisi onun gönlünde taht kurmuşsa, gönül kapısı ondan yana açık tutulur.
Böylece günde beş defa ve yılda farz zekât olarak bir defa mü’min parayla ibâdet arasında bir tercîhte bulunmak zorundadır. Şüphesiz ki imânın bütün şartlarını Allahʹa ve Âhiret’e dosdoğru inanma teknesinde hamur edip şekillendirenler ibâdeti, dünyaya iyice gönül verenler ise parayı tercîh ederler.
Hemen belirtelim ki, namaz vakti iş yerini, alım-satımı ve kulağa hoş gelen parayı bırakıp camiye gitmek nefse ağır gelir. Ama bu ağırlık ve külfetin önünde en güzel mükâfatlar müʹmini beklemektedir.
KALPLERİN VE GÖZLERİN DÖNECEĞİ GÜN
«Kalplerin ve gözlerin (korkudan) döneceği günden korkarlar. »
İnsan hayatında hiçbir müeyyide, Allah’a imandan sonra «Âhiret İnancı» kadar tesirli ve yönlendirici değildir. Cenâb-ı Hak ezelî plânı gereği insan oğlunu birtakım nefsanî duygularla donatmış ve onun hayatına canlılık kazandırmak için dünyayı bu doğrultuda çok çekici kılmış; sonra da bu duyguları meşru sınırlar içinde tutmak için kitap indirmiş ve peygamber göndermiştir. Aynı zamanda insanı her işlediğinden sorumlu tutmuş ve Âhiret Âlemi’nde ona göre mükâfat ve mücazat hazırladığını bildirmiş ve ilgili âyette «Kalplerin ve gözlerin (korkudan) döneceği günden.. » söz ederek mânevî müeyyidenin ne kadar ağır olduğuna dikkatleri çekmiştir.
Unutmamak gerekir ki, insanı en çok heyecanlandıran ve endişelendiren olaylardan biri de mahkemede yargılanmak ve hesap vermektir. Bir de mahkeme ve hesap sorma Cenâb-ı Hakkʹın adâleti huzurunda cereyan edeceğine bakılınca, korku ve heyecanın ne kadar yüksek derecede olacağını anlatmaya gerek kalmaz.
İşte hayatını bu inanç ve duygu düzeyinde tutup iş yeriyle cami, parayla ibâdet arasında köprü kurarak birini diğeriyle değerlendirmek suretiyle lâyık olduğu ölçü ve anlamda tutan müʹminlere işlediklerinin en güzeliyle karşılık verilmekle kalınmayacak; Cenâb-ı Hak bol nîmetinden ve geniş rahmetinden onlara fazlasıyla ihsanda bulunacağını va’detmektedir.
Zira âdet-i ilâhiyeden biri de, dosdoğru amel edenlerin karşılığını noksansız vermektir. Fazladan ihsan ve inʹâmda bulunmak ise, O’nun şanındandır. Kendini İlâhî lütuf ve ihsana lâyık olma düzeyine getirene O’nun geniş ihsanı dünyada da, âhirette de teveccüh eder. Ancak âhiretteki teveccühün ayrı bir hikmet ve anlamı söz konusudur.
Böylece âhirette her mü’min kendi imân, irfan ve ameline göre nasîbini alır. Buna günlük hayatımızdan bir misal verecek olursak, güneş, yağmur ve toprağı hatırlatabiliriz; şöyle ki: Her toprak kendi özellik ve isti’dadına göre yağan yağmurdan ve ısıtıp aydınlatan güneşten yararlanabilir. Çorak olan toprağın ise, yararlanma istiʹdadı dumura uğramıştır. O bakımdan kusur yağmur ve güneşte değil, toprağın kendisindedir.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, mü’minlerin ibâdet ve camilerle olan yakın ilgisi konu edildi. İman ve ibâdet zevkini alanların, hiçbir zaman ticarî meşguliyetten, alım-satımdan ve para kazanmaktan dolayı camileri, namaz ve zekâtı ihmal etmiyecekleri üzerinde durularak dengeli bir hayat yaşamamız tavsiye edildi.
Aşağıdaki âyetlerle, küfre sapıp hilkatin hikmetinden habersiz olanların amellerinin serap misali hayalden başka bir anlam taşımadığı konu ediliyor. Kâfirlerin hep manevî bir karanlık içinde ümitsiz oldukları hatırlatılarak gerçek anlamda manevî gıda almayanların sonu gelmeyen bir şaşkınlık içinde ömürlerini boşuna harcadıklarına işâret ediliyor.