MEÂLİ:
20- Şüphesiz ki Rabbin, senin ve seninle beraber bir topluluğun gecenin üçte ikisine yakın bir süreyi, yarısını ve bazan da üçte birini kalkıp ibâdetle geçirdiğinizi bilir. Allah, gece ve gündüzü takdîr eder, sizin bunu sayamıyacağınızı bildiği için size lûtufla yönelir. Bundan böyle Kur’ânʹdan size kolay geleni okuyun. Allah, sizden hastalar olacağını, diğer bir kısmının Allah’ın bol nîmet ve geniş lûtfunu arayıp elde etmek için yolculuk yapacaklarını, başka bir kısmının ise Allah yolunda vuruşacaklarını da biliyor. O halde Kur’ânʹdan size kolay geleni okuyun. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allahʹa (O’nun rızâsı uğruna fâizsiz) güzel bir ödünç verin. Kendiniz için önden ne gibi bir hayır gönderirseniz, onu daha hayırlı ve karşılığı daha büyük olarak Allahʹın yanında bulursunuz. Allah’tan bağışlanma dileyiniz. Şüphesiz ki, Allah, çok bağışlayan, çok merhamet edendir.
İNİŞ SEBEBİ
Sûrenin ikinci ve üçüncü âyetleriyle gecenin çoğunun veya yarısının, ya da yarısına yakın bir bölümünün ibâdetle geçirilmesi emredilmişti. Şüphesiz bu, hesaplama ashab-ı kirama biraz müşkil geliyordu. Aynı zamanda mü’minlerin İslâmiyeti yaymada birçok görevleri ortaya çıkmış bulunuyordu. Bu durumda artık onları gece ibâdetine kalkma hususunda serbest bırakmanın uygun olacağı murad-ı ilâhîyeye tevafuk ettiğinden yukarıdaki âyet indirildi.
Ancak bu âyetin Mekke’de mi, yoksa Medine’de mi indirildiği hakkında farklı görüş ve tesbitler ortaya çıkmıştır.
İLGİLİ HADÎSLER
Abdullah b. Amr (R. A.)dan yapılan rivâyette, Resûlüllah’ın (A. S. ) ona şöyle dediği nakledilmiştir: «Ya Abdellah! Senin bütün seneyi oruçlu geçireceğini ve her gece uyumayıp (ibâdet edip) Kurʹân okuyacağını söylediğin bana bildirildi. Öyle midir? » Bu soru üzerine Hz. Abdullah: «Evet, ya Resûlellah! Ben bununla ancak hayır ve iyilik murad ettim» diye cevap vermiştir. Bunun üzerine Resûlüllâh (A. S. ) ona: «Öyle ise, Davudʹun orucu gibi oruç tut. Çünkü O, insanların en çok ibâdet edeniydi.. Kur’ânʹı da her ayda bir defa okuyup hatmet» buyurdu. Hz. Abdullah: «Ya Resûlellah! Bundan daha fazlasını yapabilirim» deyince, Resûlüllâh (A. S. ) ona: «O halde her on günde bir hatim yap» buyurdu. Hz. Abdullah: «Ya Resûlellah! Bundan fazlasını yapabilirim» dedi. Peygamber (A. S. ) ona: «O halde haftada bir defa hatim yap, fazlasına gerek yoktur» buyurdu. (Buharî/fezâil-i Kur’ân: 34, savm: 55, 57, 59, enbiyâ: 37, edeb: 84, isti’zan: 38- Müslim/siyam: 182, 192- Nesâî/siyam: 76, 77, 78- Ahmed: 2/189, 194, 199)
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz, ashabına sordu:
- Sizden kimin malı vârisinin malından kendisine daha sevimlidir?
Ashab-ı Kirâm şu cevabı verdiler:
- Ya Resûlellah! Bizden hiçbirimiz yok ki kendi malı vârisinin malından daha sevimli olmasın. Bunun üzerine Hz. Peygamber (A. S. ) onlara:
- Ne dediğinizi iyice biliyor musunuz? buyurdu. Onlar da:
- Ya Resûlellah! Ancak bunu biliyoruz, dediler. Peygamber (A. S. ) şöyle buyurdu:
- Sizden birinizin malı ancak (ölmeden önce) önünden gönderdiğidir. Vârisinin malı ise, geriye bıraktığıdır. (el-Beğavî: Abdullah (R. A. )dan - Lübabu’t-te’vîl: 4/325)
DİN KOLAYLIĞI EMREDER
Sûrenin baş kısmında açıkladığımız sebeplerden dolayı, gecenin belli bir bölümünde kalkıp ibâdet etmek farzdı. O çok sıkıntılı ve netameli günlerde ruhlara daha çok gıda vermek, o en yüce kudrete yönelip daha çok yardım beklemek ve böylece kalpleri imân ve onun mahsulü olan Allah sevgisiyle doldurmak; sabredip dayanma gücünü ortaya koymak gerekiyordu ve bu hal başarı çizgisine adım adım yaklaşmanın mânevî destek ve kuvveti idi. Aynı zamanda savaş ve benzeri hareket henüz meşru kılınmamıştı. O bakımdan müʹminleri fazlasıyla yorup bitkin düşüren bir iş de yok gibiydi. Böyle bir ortamda gece ibâdetine muntazam kalkmak kimseye ağır gelmiyordu. Bununla beraber belirlenen nisbette ve vakitte zaman ayarlaması yapmak birçoğuna zor geliyordu. Malûm o devirde saat yoktu. Ashab-ı Kirâm belirtilen sebepten dolayı gece ibâdetini lâyıkıyla yerine getirememenin üzüntüsü içindeydi. Bir süre sonra İslâmî faaliyet hızlandı ve herkesin yapacağı hizmetler ortaya çıktı ve gecenin bir bölümünde kalkıp ibâdet etmenin farziyeti 20. âyetle kaldırılmış oldu. Hz. Peygamber’e (A. S. ) vâcip olarak kalmakla beraber mü’minler için bir sünnet olarak kaldı.
Burada belirttiğimiz sebeplerden başka, konuyla yakından ilgili iki önemli hikmet de söz konusudur:
a) Hicret yakındı. Medine’ye gidildikten sonra yoğun ve yorucu işler başlayacaktı veya hicret olayı gerçekleşmişti ve Medine’ye göç eden müʹminleri birçok yoğun işler beklemekteydi. Bu sebeple gece ibâdetinin farziyetinin kalkması gerekiyordu.
b) Bir yıl kadar bu ibâdetin farziyetinin sürdürülmesi, mü’minleri fazîlet ve feyzi çok bir ibâdete alıştırmaya yönelik bulunuyordu. Maksat hâsıl olunca ve hicret yaklaşınca veya hicret olayı gerçekleşince bir lütuf olarak farziyet hükmü kaldırıldı.
Allah daha iyisini bilir.
KUR’ÂN’DAN KOLAY GELENİ OKUMAK
«Kurʹânʹdan size kolay geleni okuyun!. »
Bu cümle üzerinde farklı yorumlarda bulunanlar olmuştur. Şöyle ki:
a) Bilindiği gibi, gece kalkıp kılınan namazda mümkün olduğu nisbette uzun sûreler okunmak sûretiyle kıraat çok uzun tutulurdu. Bu âyette ise, mutlaka uzun ve belirlenmiş bir sûreyi değil, kişinin kolayına gelecek nisbette okuması tavsiye edilmektedir.
b) Müfessir Süddî’ye göre: Bu, yüz âyettir. Hasan el-Basrî ile Kâb’e göre de âyette bu nisbete işâret edilmektedir. Zira ashabdan yapılan rivâyette: «Kim geceleyin kalkıp yüz âyet okursa, kanitînʹden yazılır», yani Allah’a ümit bağlayıp gönül veren bahtiyarlardan sayılır, buyurulmuştur.
c) Saîd b. Cübeyr’e göre: Bu, elli âyettir.
Ancak Hasan el-Basrî ile Kâb’ın beyânı daha sıhhatli kabul edilmiştir. Çünkü Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz: «Kim gece kalkıp on âyet okursa, gafillerden yazılmaz. Kim de yüz âyet okursa, kanitîn’den yazılır. Bin âyet okuyan kimse ise, mukantırîn (kendilerine kantar kantar ecir ve sevap verilenler)den yazılır. » (Ebû Dâvud/ramazan: 9- Dâremî/fezâil-i Kur’ân: 31) buyurmuştur.
d) Size kolay geldiği ölçüde ve nisbette namaz kılın, demektir. Çünkü «salât» sözü, Kur’ân, yani Kur’ân’dan okuma anlamında kullanılmıştır. «Kur’âne’l-fecri» terkibinde olduğu gibi..
Böylece, «Kur’ân’dan size kolay geleni okuyun» âyetiyle, gece ibâdetinin farziyeti kaldırılmıştır. O sebeple gece kalkıp namaz kılmak, Kurʹân okumak isteyenler, kolaylarına geldiği kadarını yapmakta serbesttirler.
İsrâ Sûresi 79. âyetin tefsîrinde de belirttiğimiz gibi, gece ibâdetinin sadece Hz. Peygambere (A. S. ) vâcip olduğu kesinlik arzetmektedir ki bu, beş vakit farzdan fazla olarak bir vücub ifâde eder.
İmam Şâfiî bu konuda şöyle demiştir:
«Gece ibâdeti vâcib midir, değil midir? Yani Kur’ân’dan size kolay gelenini okuyun, emriyle gecenin belli saatlerinde kalkmanın farziyeti neshedilirken ikinci bir farz mı belirlenmiş oluyor, yoksa bu ibâdet sünnet olarak mı kalıyor? Biz sünnet ile istidlalde bulunmayı uygun görerek bu iki manadan hangisinin sahih olduğunu araştırdık. Gördük ki, Resûlüllahʹın (A. S. ) sünneti sadece beş vakit namazın farziyetine delâlet etmekte, ondan başka vâcib bir namaza delâlet etmemektedir. » (el-Câmi’u Li Ahkâmi’l-Kur’ân: 19/54)
Böylece İmam Şâfiî’ye göre: Gece ibâdeti sünnet olarak kalmıştır.
el-Kuşeyrî ise, gece kalkıp ibâdet etmenin farziyeti ümmet hakkında kaldırılmış, ama Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz hakkında kaldırılmamıştır, diyor.
Hanefî imamları ise, bu âyete dayanarak namazda Fâtiha Sûresini okumak tayinen vâcib değildir. İster Fâtiha’dan, ister başka bir sûreden bir veya birkaç âyet okumak kâfidir, demişlerdir. Ancak bu hususta aralarında görüş birliği yoktur. Yukarıdaki görüş ve ictihad çoğuna aittir. Cumhur ise, Hanefîlerin çoğunun bu görüşünü benimsemeyip, reddetmiştir. Çünkü Resûlüllâh (A. S. ): «Fâtihaʹyı okumayan kimsenin namazı namaz değildir» buyurmuştur. (Tirmizî/mevakıyt: 116)
GECE NAMAZININ ÜMMET HAKKINDA NÂFİLE OLARAK KALMASI
«Allah, sizden hastalar olacağını, diğer bir kısmının Allahʹın bol nîmet ve geniş lûtfunu arayıp elde etmek için yolculuk yapacaklarını, başka bir kısmının ise Allah yolunda vuruşacaklarını da biliyor. »
Yukarıda kısmen açıkladığımız gibi, Mekke’de gece ibâdeti için hayli fırsat vardı ve o dönemde aşırı bir meşgûliyet yoktu. Onun için bir yıla yakın süre gece ibâdetinin farziyeti devam ettikten sonra kaldırıldı. İlgili 20. âyette Cenâb-ı Hakk’ın bununla alâkalı sebepleri şöyle belirttiğini görüyoruz:
a) Cenâb-ı Hak sizden hastalığa yakalananlar olacağını,
b) Bir kısmınızın da Allah’ın bol nîmet ve ihsanını elde etmek için (ticarî amaçla) yolculuk yapacağını,
c) Başka bir kısmınızın da Allah yolunda savaşa katılıp vuruşacaklarını biliyor.
Böylece yakında müʹminleri çok meşgul edecek hareketli günlerin başlayacağına, savaşa izin verileceğine ve Müslümanların savaşacak bir kuvvet oluşturacaklarına işâret ediliyor.
İKİ TAVSİYE VE DÖRT ÖNEMLİ EMİR
Sûrenin sonunda, Müslümanların yakın gelecekte düze çıkacakları; kâfirlerin ve azgın müşriklerin maddî ve mânevî ablukasından kurtulacakları müjdelenerek altı şeye çok iyi dikkat edilmesi ve onlardan her birinin gerektiği gibi yerine getirilmesi emir ve tavsiye buyurulmaktadır:
1- Savaşın henüz farz kılınmadığına, ama yakında savaşılacak şart ve ortamın doğacağına işâretle, buna hazır olmaları tavsiye ediliyor.
2- Ticarî amaçla seyahat imkânlarının doğmak üzere bulunduğu, onun için mü’minlerin ticarî işlerle meşgul olmalarının gereğinin ortaya çıkacağı dolaylı bir anlatımla bildirilerek, buna da kendilerini önceden hazırlamaları tavsiye anlamında bildiriliyor.
3- Bu durumlar ortaya çıktığında da Kur’ân okumayı ihmal etmemeleri, kolaylarına geleni okumaya devam etmeleri ve özellikle namazda buna özen göstermeleri emrediliyor.
4- Mü’minlerin kâfirlerden ayırt edilmesinde alâmet-i farika olan ve kul ile Allah arasında devamlı irtibat sağlayan; birlik, dirlik ve kardeşlik duygusunu geliştiren «namaz»a devam edilmesi buyuruluyor.
5- Yakında zekât verecek duruma gelenlerin çoğalacağı bildiriliyor. Sosyal adâleti sağlayan, sınıf farkını kaldıran, servetin mahdut ellerde birikmesini önleyen bu malî ibâdetin kusursuz yerine getirilmesi emrediliyor.
6- Bunların dışında Allah rızasını düşünerek faizsiz ödünç vermemiz tavsiye buyuruluyor; aynı zamanda Allah için muhtaçlara yardım elini uzatmamız, savaşa çıkanlara yardımda bulunmamız tavsiye ediliyor.
Sonra da ölmeden Önce âhiret için birtakım yatırımlarda bulunmamız konu edilerek âhiret gününde daha çok önümüzden gönderdiğimiz iyilik ve sevapları, Allah için yatırımları bulabileceğimize dikkatlerimiz çekiliyor. Bütün bu önemli konularda en küçük bir ihmal veya gevşeme sadır olmuşsa, ondan dolayı da Cenâb-ı Hakk’a yönelip istiğfar etmemiz, O’ndan bağışlanma dilememiz emrediliyor. Çünkü Cenâb-ı Hak gerçekten çok bağışlayan ve çok merhamet edendir.
Bu sûrenin de tefsirini bize müyesser kılan Cenâb-ı Hakk’a sonsuz hamd-u senâlar; hayatının her safha ve bölümüyle bize yol gösteren, ışık tutan Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz’e salât-ü selâmlar olsun.