MEÂLİ:
148- Allahʹa ortak koşanlar diyecekler ki: «Allah dileseydi ne biz (putlara taparak) ortak koşardık, ne babalarımız ortak koşarlardı, ne de bir şeyi haram kılardık. » Onlardan öncekiler de böyle yalanladılar (veya böyle yalan söylediler); sonunda kahredici azâbımızı tattılar.
De ki: (bunu belgeleyecek) yanınızda ilimden bize çıkaracağınız bir şey var mı? Siz ancak zanne uyuyorsunuz ve siz ancak (delilsiz, bilgisiz, yalan yanlış) atıp tutuyorsunuz.
149- De ki: En kesin ve üstün delil Allahʹındır; dileseydi hepinizi doğru yola eriştirirdi, (ama öyle bir kanun koymadı, size akıl verip doğru ve eğri yolu göstererek sizi serbest bıraktı).
150- De ki: Allahʹın bunu haram kıldığına tanıklık edecek şâhitlerinizi haydi getirin! Eğer şâhitlik ederlerse, sen onlarla beraber şâhitlik etme; bizim âyetlerimizi yalanlayanların ve âhirete de inanmayanların heveslerine uyma; onlar (putlarını) Rablerine denk tutarlar.
İNSAN İYİLİĞE, KÖTÜLÜĞE İTİLEN BİR CANLIDIR
Mekke’nin ileri gelen inkârcı putperestleri kendilerini mâzur göstermek için her şeyin İlâhî irâde ve fiille vücut bulduğunu, kulun elinde hiçbir irâde ve hürriyetin olmadığını iddia ettiler. Bununla onlar kendi zanlarınca, her şeyi yapıp yakıştıranın, sevk-u idâre edenin, iyiliğe ve kötülüğe, hakka ve bâtıla itenin Allah olduğuna göre, insanların kimi iyidir, kimi kötüdür, kimi haklıdır, kimi haksızdır, kimi müʹmindir, kimi kâfirdir demenin mâkul hiçbir yanı, anlamı ve ölçüsü yoktur, demek istiyorlardı. Tabii her geçen gün hakikat burcunda yükselen İslâm güneşi karşısında yarasa gözlülerin mazereti ancak bu kadar olabilirdi.
Evet, Allah dileseydi elbette ne onlar, ne de başkaları ortak koşar, inkâra sapıp haktan ayrılırlardı. Ama Allah insanoğlunu, biri hayvanî = nefsanî, diğeri melekî olmak üzere iki zıt sıfatla yaratıp onu akıl, irâde, idrâk, zekâ, hafıza ve düşünme yetenekleriyle donatmıştır. Ayak bastığı dünya denilen âlemde de birçok zıtlar sürtüşme halindedir. Her insan mevcut yeteneklerini kullanıp bu âlemdeki yerini ve görevini bilmeli ve anlamalıdır. Aksi halde Allah, insanın hiçbir olumlu gayret ve irâdesi olmaksızın onu tutup hakka giden yola koymaz. Çünkü Oʹnun insan hakkında koymuş olduğu hayat kanunu ve insanın hakikati araştırıp bulma irâdesi buna ters düşer ve o takdirde irâde ve aklın, melek ve şeytanın, nefs ve ruhun değeri ve anlamı kalmaz. Onun için Allah her canlı hakkında ayrı bir hayat kanunu koyarken insanı bunun dışında tutmamış ve iyi ile kötüyü, doğru ile eğriyi, hak ile bâtılı ayırt edecek yeteneklerle onu teçhiz etmiştir; tıpkı denizde seyredip dümeni, pusulası, radarı ve lüzumlu bütün aletleri bulunan gemi gibi. Geminin bu âletlerini çalıştırmayın da onu denize indirin ve Allah selâmet sahiline, arzuladığımız limana eriştirir bizi, deyin; bu mümkün mü? Evet Allah dilerse onu selâmet sahiline eriştirebilir; ama dilemez; koyduğu kanun, diğer bir deyimle sünnetullaha göre, onu insanların aklına, irâde ve idrâkine bırakmıştır. Bu sünnet, bazı istisnaları olsa bile değişmez.
Eğer Allah hiç günah işlemeyen, haktan ve doğruluktan ayrılmayan bir canlı yaratmak isteseydi, elbette ki yaratabilirdi. Ama buna gerek yok, çünkü melekleri bu ölçüde yaratmıştır. O halde başkasını yaratmak hikmete ters düşerdi. Akıl ve idrakten mahrum diğer canlılar gibi yaratmak isteseydi, buna da lüzum yoktu, çünkü hayvanlan bu ölçü ve anlamda insanlar için yaratmıştır. Bu iki varlık arasında, fakat her ikisinden bazı sıfatları kendinde taşıyan bir canlı yaratmayı murat etmiş ve insanı yaratmış, bu doğrultuda ilgili sünnetini koyup onu serbest bırakmıştır. Ve artık bu sünnet değişmez.
Belirtilen hayat kanununu ve sünnetullahı dikkate almayıp kendi zannına göre hüküm verenleri uyaran Kur’ân, bir bakıma insan aklını harekete geçirmeyi amaçlıyor ve buna rağmen inat ve inkârları devam edenleri kahredici bir azâb ile müjdeliyor.
Kur’ân ayrıca onlara ikinci bir soru yöneltiyor: «İddianızı doğrulayacak bilimsel bir belgeniz var mıdır, bize gösterin» diyor. Böyle bir belge olamaz. Çünkü insanın yaratılışındaki özellik onu reddetmektedir. Öyle ki, insan ne günah işlemiyen, nefs taşımayan melekler gibi, ne de akıl, idrâk ve düşünceden yoksun hayvanlar gibi yaratılmıştır.
İşte görülüyor ki: «En kesin ve üstün delil Allah’ındır. » Dileseydi insanları melekler gibi yaratır veya kötülük, inkâr ve şirke kaymalarına engel olurdu. Ama insan hakkında koymuş olduğu sünnetin hikmeti bununla bağdaşamaz; koyduğu kanunları bazen uygulayan, bazen uygulamayan bir hükümdarın gülünç durumuna düşerdi. Allah ise, bu tür noksanlıklardan, hikmet dışı fiillerden pak ve münezzehtir.
«Allah dileseydi, hepinizi doğru yola eriştirirdi. »
Bu cümle şart edatı olan (LEV) ile getirilmiştir. Gramatik olarak (LEV) meşrutun yok olmasıyla şartın yok olmasını gerektirir. Bu kurala göre, hidâyet etmediğine göre dilememiştir de..
Kur’ân, inkârcı putperestlerin hep yalan söylediklerine, zan ve tahminlerde bulunduklarına dikkatleri çekiyor ve: «Allah’ın bunu (yani helâl ve temiz şeyi) haram kıldığına tanıklık edecek şahitlerinizi getirin, » diyor. Tabii kendi adamlarından getirecekleri şahitler onların heves ve arzuları doğrultusunda şâhitlik edecekleri bilindiğinden Allah, Peygambere: «Sen onlarla beraber şâhitlik etme! » buyurmuştur. Çünkü onlar Allahʹın âyetlerini yalan sayıp âhirete de inanmazlar. Gerçek bu olunca onlarda hesap korkusu, adâletin tecelli endişesi ve mesʹuliyet duygusu yoktur. Bu bakımdan hem yalan söylerler, hem de yalan şâhitlikte bulunurlar.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Geçen âyetlerle Allah, kullarına nelerin haram kılındığını belirttikten sonra bu husustaki kesin delilleri açıkladı. Müşriklerin kendi zanlarına göre bazı şeyleri haram kılmalarının ciddi ve sağlıklı bir yanı olmadığını açıkladı.
Aşağıdaki âyetlerle de söz ve fiillerde haram kılınan şeylerin asılları belirtiliyor. Nelerin Allah tarafından haram kılındığının özeti veriliyor.