E N F Â L SÛRESİ
Kur’ân’ın sekizinci sûresidir. Daha çok savaş ve onunla ilgili konuları içerir; stratejik bilgiler verir. Savaşta zafer elde etmenin maddî ve manevî nedenleri üzerinde durulur. Karşı tarafın nasıl bir strateji uygulayacağı açıklanırken bu hususta mü’minlere yol gösterilir.
Bu arada Bedir savaşına, mü’minlerin ve müşriklerin tutumlarına; Allah’ın mü’minlere olan yardımına geniş yer ayrılır ve o savaşın hikmet ve amacı yansıtılır. Uzun yıllardan beri mü’minlerin hasretini çekip özlemini duyduğu Mekkeʹnin ve kutsal Kâbe’nin yakında fethinin müyesser olacağına işâretlerde bulunulur.
Savaşa yeterince hazırlanmanın selâmet ve zaferin ilk basamağı olduğu hatırlatılır; sonra da mü’minlere böyle bir hazırlık için hep tetikte olmaları telkîn edilir.
Mü’minlerin yapılan sözleşmelere sadık ve bağlı kalmaları övgü ile anlatılırken, müşriklerin bu hususta da döneklik ve hıyânet içinde bulunduklarına atıflar yapılır. Böylece mü’minlerin eninde sonunda muzaffer olacağı, düşmanlarının ise hezimete uğrayacağı dolaylı şekilde ifâde edilir.
Enfâl, nefelʹin çoğuludur. Nefel ve nâfile, sözlükte, birkaç mânâya gelir: Bahşiş, ganimet malı, bir şey üzerine fazlalık, doyumluk bu cümledendir. Asıl üzerine fazla olan şeye, meselâ oğlun oğluna nâfile denir. Çünkü torun, oğul üzerine bir fazlalıktır. O bakımdan farz ve vâcip üzerine fazladan kılınan namazlara nevâfil; mevcut mal üzerine bir fazlalık olarak ele geçirilen ganimet mallarına «enfâl» denilmiştir.
Sûreye isim olarak verilen «enfâl»dan maksat, savaşta elde edilen ganimettir.
Enfâl sûresi, yedi âyeti dışında tamamı Medineʹde, Bakara sûresinden sonra inmiştir. Mekke’de inen yedi âyeti, 30. âyetten 37. âyete kadar olanıdır. Müfessirlerin bir kısmına göre, sûrenin tamamı Medine’de inmiştir. Sahîh olanı da budur.
Müfessir Alâuddin el-Hâzin’e göre, 75 âyet, 1075 kelime ve 5080 harftir. İbn Kesîrʹe göre, 76 âyet, 1631 kelime ve 5249 harftir. MEÂLİ:
1- Sana (savaşta elde edilen) ganimetlerden soruyorlar. De ki: Ganimetler Allahʹa ve Peygamberine aittir. Eğer cidden inanıyorsanız, Allahʹtan korkup (tartışmayı bırakın) aranızı düzeltin; Allah’ın ve Peygamberinin (buyruklarına) uyun.
İNİŞ SEBEBİ
Tabiînden Saîd b. Cübeyr diyor ki: İbn Abbas (R. A. )dan Enfâl sûresinin iniş sebebini sorduğumda bana şu cevabı verdi: «O, Bedir savaşı hakkında inmiştir. » (Buharî - Müslim)
İbn Abbasʹın (R. A. ) yine bu konuyla ilgili şöyle dediği tesbit edilmiştir: «Bedir savaşında Resûllülah (A. S. ) Efendimiz ashabına seslenerek: «Kim şu ve şu fedakârlığı gösterirse, ona şu ve şu (ödüller) vardır. Kim şu ve şu yerlere kadar ilerleyip gelirse, ona da şu ve şu (ödüller) vardır. Kim de düşmandan birini öldürürse, ona da şu ve şu (ödüller) verilecektir! » buyurdu. Bunun üzerine gençler harekete geçti, yaşlılar sancak altında kaldı. Allah onlara zaferi müyesser kılınca, genç yiğitler Peygamberʹe (A. S. ) gelerek kendilerine vaʹdedilenin verilmesini dilediler. Yaşlılar da o (ödülleri) bize de vermeden alıp götürmeyin, kendinizi bu hususta bize tercîh etmeyin; çünkü size destek olduk, deyince aralarında hafif bir tartışma başgösterdi. O sebeple Enfâl sûresinin baş kısmından birkaç âyet indi. » (Lübabu’t-te’vîl-İbn Kesîr)
Saʹd b. Ebî Vakkas (R. A. ) diyor ki: «Elime geçen bir ganimet kılıcını alıp Peygamberʹe (A. S. ) geldim ve «Ey Allahʹın Resûlü! doğrusu Allah, müşrikler aleyhine göğsüme şifâ verdi. Bu kılıcı bana bağışlayın» diye ricada bulundum. Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz bana: «Ya Saʹd! bu kılıç ne bana, ne de sanadır», buyurdu. Ben de, «Benim belâma mübtelâ olmayan bir kimseye verilmesini umarım», diye mırıldandım. Çok geçmeden Peygamber (A. S. ) Efendimiz bana gelerek, «Ey Sa’d! sen bu kılıcı benden istediğinde, o bana ait değildi. Şimdi ise, o benimdir, bana aittir, onu sana veriyorum», buyurdu ve o sebeple «Sana enfâldan soruyorlar... » âyeti indi. (Ebû Dâvud-Tirmizî)
İLGİLİ HADÎSLER
«Benden önce hiç kimseye verilmeyen beş şey bana verildi:
1- Her peygamber sadece kendi kavmine gönderildi. Ben ise, kızılına, siyahına her kavme (millete) gönderildim.
2- Ganimetler bana helâl kılındı; benden önce hiçbir (peygambere) helâl kılınmadı.
3- Yeryüzünün her tarafı bana temiz ve mescid kılındı; kime nerede namaz vakti erişirse, bulunduğu yerde (temiz ve mubah olmak şartıyla) namaz kılar (kılsın).
4- Bir aylık mesafede düşmanım korkumu hisseder şekilde yardım gördüm.
5- Şefaat bana verildi. » (Buharî/teyemmüm: 1, salat: 56. gusül: 26- Dâremî/siyer: 28)
PEYGAMBER’E (A. S. ) BIRAKILAN BEŞTE BİR
Medineʹde İslâm Devletiʹnin temeli atılıp savaşacak bir kuvvet oluşturulunca, İslâmʹın nurunu söndürmek isteyen müşrikler ve gayr-i müslimlerle savaşmanın gereği hakkında İlâhî emirler indi. Böylece Müslümanlar arasında hem sosyal adâleti, hem de muhtaçların yüzünü güldürmeyi sağlamak için savaşlarda elde edilen ganimetlerin beşte biri Hz. Peygamber’in (A. S. ) emir ve irâdesine terkediliyordu. Resûlüllâh (A. S. ) onu daha çok muhtaçlara dağıtmak suretiyle toplum yapısında denge ve düzeni sağlıyordu. Resûlüllahʹın (A. S. ) vefatından sonra halîfenin sorumluluğu altında devlet hâzinesine bırakılıyor ve dinin lüzumlu gördüğü yerlere harcanıyordu.
Ganimetin beşte dördü savaşa katılan mücahitlere, belirlenmiş bir kıstasa göre taksim edilir; evini, işini yüzüstü bırakıp kendini Allah ve Peygamber yoluna vakfeden müʹminlerin böylece geçimleri kısmen olsun karşılanır ve sıkıntılarının giderilmesi sağlanırdı.
«Eğer cidden inanıyorsanız, Allahʹtan korkup (tartışmayı bırakarak) aranızı düzeltin.. »
Savaşta mücahitlerin ortaya koyduğu kahramanlık, fedakârlık ve ferağat-i nefs muhakkak ki hayli farklılık arzeder; her kişi fizikî kuvvetine, imân derecesine, cesaretine ve ölümü küçümseme duygusuna göre bir hizmet arzeder. Ancak biri diğerini tamamladığı ve hepsinin hizmetleri biraraya gelmekle zafere erişildiği gerçeğini unutmamak gerekir. O halde sulh günlerinde olduğu gibi, savaş günlerinde de benlik, senlik kavgasının yeri ve anlamı yoktur. Zafer ve başarı -Allahʹın izni ve yardımıyla- hepsinindir. Allah çok âdildir, O, kullarını en iyi görüp gözetendir. Ganimet taksiminde beyân buyurduğu ölçü ve kıstas, bütünüyle dinin kuvvet bulmasına, Allah sözünün en yüce olmasına yönelik bir hikmet taşımaktadır. Bazı fertlerin kişisel mantığı bu hikmeti kavrayamazsa, onun, cumhurun mantığıyla tamamen uyum halinde bulunduğunu hatırlatmakta fayda vardır.
O bakımdan ganimet taksimi, kumandanların arzu ve irâdesine bırakılmamış, bizzat Allah ve Resûlü tarafından belirlenerek sağlam ölçülere bağlanmıştır. Ne de olsa, insanın mala karşı zaafı vardır. Açgözlük onun hilkat mayasına katılmıştır. Kanalize edilmediği ve meşru sınırlar içine alınmadığı takdirde sürtüşme ve bölünmeye neden olabilir. İslâmiyet ise, sürtüşme ve bölünmeye sebebiyet verecek her şeyi yasaklamış ve gereken bütün önlemleri önceden alıp belli bir proğrama göre düzenlemiştir. Ganimet taksimi onlardan sadece biridir. Şüphesiz ki, bu husustaki tedbir birtakım yersiz itirazları ve onların doğuracağı tartışma ve hizipleşmeyi önleyerek ordunun birlik ve beraberlik şuuruyla savaşmasına en güzel ortamı hazırlamıştır.
İşte «Allah’tan korkun, aranızı düzeltin» emirleri, konulan kıstasın ve indirilen hükmün hedefine ulaşmasını âmir mânevî bir müeyyide niteliğindedir .
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyette takvâ ve imânın birer mânevî müeyyide olarak gereğine dokunuldu.
Aşağıdaki âyetlerle imân cevherine erişen mü’minlerin beş önemli vasfı açıklanarak, o vasıflara sâhip olanlar için büyük ecirler hazırlandığı haber veriliyor.