TAHRÎM SÛRESİ
Tamamı Medineʹde inmiştir. Bazı sebeplerden dolayı Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz’in eşlerinden birini veya bal şerbetini kendine harâm kıldığı konu edildiğinden, bu mânaya delâlet eden «tahrîm» sûreye isim olmuştur.
Âyet sayısı: 12
Kelime »: 247
Harf »: 1060 (Lübabu’t-te’vîl: 4/283)
Sûrenin kapsadığı başlıca konular:
1- Allah’ın helâl kıldığı bir şeyi kimsenin harâm kılma yetkisinin olamıyacağı belirtiliyor. Dolayısıyla Resûlüllah’ın (A. S. ) bu husustaki davranışı konu ediliyor.
2- Aile sırrı ve düzeni hakkında çok dikkatli olmamız üzerinde duruluyor ve bu konuda yönlendirici bilgi veriliyor.
3- Aile fertlerini her çeşit inkâr, ahlâksızlık ve maddeperestlikten uzak tutup korumamız emredilerek aile reisinin vazifesi hatırlatılıyor.
4- Kıyâmet gününde inkârcı sapıkların, günahkâr azgınların özür beyân etmelerinin geçerli olmayacağı ve onlara bir yarar sağlamıyacağı haber veriliyor.
5- Mü’minlerin işledikleri günah ve kusurlardan dolayı inanarak ciddiyetle Hakkʹa yönelip tevbe etmeleri emrediliyor.
6- Kâfir ve münafıklarla, şartlar ve ortam el verdiği nisbette cihâd edilmesi ve böylece küfür ve nifak tehlikesinin önüne geçilmesi emrediliyor.
7- Kocalarına ihânet edip İlâhî sınırları aşan peygamber eşi iki kadın ve Allah’a imân eden Fir’avn’ın eşi, bir de Hz. Meryem misal veriliyor.
Böylece aile çatısı altında ve toplum yapısında kadının önemi ve rolü üzerinde durularak mü’minlerin çok dikkatli ve tedbirli olmalarına işârette bulunuluyor.
MEÂLİ:
1- Ey Peygamber! Eşlerinin rızasını arzulayarak Allahʹın sana helâl kıldığını neden kendine harâm ediyorsun? Allah çok bağışlayan, çok merhamet edendir.
2- Şüphesiz ki Allah, yeminlerinizin çözümünü (keffaret vermeniz suretiyle) helâl kılmıştır. Allah sizin dostunuzdur, sâhibinizdir. O, bilendir, hikmet sâhibidir.
3- Hani bir ara Peygamber, eşlerinden bir kısmına gizli bir söz söylemişti; o da bu sözü (Peygamberʹin diğer bir eşine) haber verince, Allah, bu durumu Peygamberine açtı. O da kendisine açılan bilginin bir kısmını açıklamış, bir kısmını açıklamaktan vazgeçmişti. Peygamber, olup biteni o eşine haber verince, o, «Bunu kim size haber verdi? » dedi. Peygamber de; «Bana (her şeyi) bilen, (her şeyden) haberli olan (Allah) bildirdi» dedi.
4- (Ey Peygamberin iki eşi! ) Eğer ikiniz de Allah’a tevbe ederseniz (Allah bağışlayandır). Çünkü gerçekten kalpleriniz (vâcib olandan) meyletmiştir. Yok eğer Peygambere karşı birbirinize arka olursanız; şüphesiz ki Allah, Oʹnun dostu ve sâhibidir; sonra da Cibril, sâlih müʹminler ve melekler O’nun yardımcısıdır.
5- Eğer O sizi boşayacak olursa, umulur ki, Rabbi Oʹna sizin yerinize sizden daha hayırlı, hakka teslimiyet gösteren, inanan, Allahʹa itaât edip ümit bağlayan, tevbe eden, ibâdete devam gösteren, oruç tutan dul ve bakire kadınları verir.
İNİŞ SEBEBİ
Yapılan sahîh rivâyete göre, Hz. Âişe (R. A. ) Vâlidemiz şöyle demiştir:
- Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz bal ve helvayı çok severdi. Aynı zamanda hemen her gün ikindi namazından sonra eşlerinin hücrelerine uğrar, onlarla görüşürdü. Bir gün Hz. Hafsa’nın yanına girdi, ama mutad süreden fazla onun yanında kaldı. Bunun üzerine kıskançlığım tuttu. Birinden bunun sebebini sorduğumda şöyle denildi: «Hafsa’nın kavminden bir kadın, içinde bal dolu olan küçük bir tulumu ona hediye olarak getirdi ve o da bal şerbeti yaparak Resûlüllah’a (A. S. ) ikrâmda bulundu. »
Kıskançlık duygum iyice kabardı ve: «Vallahi Peygambere karşı elbette bir hile kuracağım» diye yemin ettim ve durumu Hz. Sevde’ye anlatıp şöyle öneride bulundum: «Ya Sevde! Peygamber (A. S. ) Efendimiz senin yanına gelince, sana yaklaşmak isteyecek ve o sırada sen, «Ya Resûlellah! Meğafîr mi yediniz? » diye sor. O sana: «Hayır, böyle bir şey yemedim» der ve sen de: «Ya bu duyduğum koku nedir? » de.. »
Şüphesiz Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz’e en çok ağır gelen ve hoşuna gitmeyen şey, kendisinden kötü, tiksindirici bir kokunun hissedilmesi idi. O bakımdan Resûlüllâh (A. S. ) senin bu soruna karşılık: «Hafsa bana bal şerbeti içirdi» der ve sen de O’na: «O balın arıları urfuta (bir çeşit meşe ağacı) konup yayılmıştır» de. Ben de O’na aynı şeyleri söyleyeceğim ve «sen de Ya Safiye aynı şeyleri söyle. »
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz Sevde’nin yanına girince, o, «Ya Resûlellah! Meğafir mi yedin» (Meğâfîr: Tatlı olup hoşa gitmeyen koku neşreden bir çeşit bakla veya fena kokusu olan bir çeşit ağaç reçinesi) diye sordu. O da: «Hayır... » deyince; Sevde: «Ya senden hissettiğim bu koku nedir? » dedi. O da: «Hafsa bana bal şerbeti ikrâm etti» dedi. Sevde: «Onun arıları urfuta konup yayılmıştır» dedi. Hz. Peygamber (A. S. ) oradan ayrılıp benim yanıma gelince, aynı şeyleri ben de söyledim. Benden sonra Hz. Safiyeʹnin yanına gitti. O da Oʹna aynı şeyleri söyledi. Sonra oradan kalkıp Hz. Hafsa’nın yanına gitti. O da: «Ya Resûlellah! Bal şerbeti ikrâm edeyim mi? » diye sordu. Resûlüllâh (A. S. ) ona: «Hayır, ihtiyaç duymuyorum» buyurdu. Bunun üzerine Hz. Sevde: «Sübhanellah, biz O’nu bal şerbetinden mahrûm ettik! » deyince, ben ona: «Sakin ol! » diye tenbihte bulundum.
O sebeple ilgili âyetler indi. (Tefsîr-i Kurtubî: 18/179)
Buharî ve Müslim’in Hz. Âişe (R. A. )dan naklettikleri bir diğer rivâyette ise, buna yakın bir anlatımla, fakat değişik isimler üzerinde durularak şöyle denilmektedir:
- Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz, Cahş kızı Zeyneb’in yanında oturup bal şerbeti içti. Benle Hafsa şöyle söz birliği ettik: «Hz. Peygamber bizden kimin yanına gelirse, O’na: Senden meğâfîr kokusu alıyorum, yoksa meğâfîr mi yedin? diye soracak.. » Çok geçmeden Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz onlardan birinin yanına girince, eşi Oʹna önceden belirlenen sözleri söyledi. O da: «Hayır, ben sadece Cahş kızı Zeyneb’in yanında bal şerbeti içtim» diye cevap verdi ve bir daha Zeyneb’e dönmiyeceğini söyledi. Bunun üzerine yukarıdaki âyetler indi.
Sözünü ettiğimiz rivâyetlerin dışında iniş sebebi olarak tefsirlerde ve siyer kitaplarında farklı rivâyetlere yer verilmiştir. Ama hepsini biraraya getirdiğimizde ortaya şu temel kural çıkmaktadır: «Hiç kimse Allah’ın helâl kıldığı bir şeyi kendine haram kılma yetkisine sahip değildir. »
İbn Abbas (R. A. ) ve İbn Ömer’in (R. A. ) yaptıkları rivâyete göre: Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz, Hz. Hafsa’nın evinde eşi Mariye ile buluştu. Bunun üzerine Hz. Hafsa üzüldü ve üzüntüsünü dile getirdi. Resûlüllâh (A. S. ) onu hoşnut etmek için bir daha Mariye’ye dönmiyeceğine yemin etti. O sebeple ilgili âyetler indi. (Tefsir-i Kurtubî: 18/179)
İbnü’l-Arabî’ye göre: Birinci rivâyet daha sahihtir. İkinci rivâyet zayıftır, çünkü râvîleri âdil değillerdir. Üçüncü rivâyet her ne kadar mana yönünden daha yakınsa da Buharî’de ona yer verilmemiştir. Aynı zamanda mürsel olarak rivâyet edilmiştir.
ALLAH’IN HELÂL KILDIĞI ŞEYİ HARÂM SAYMAK MÜMKÜN MÜ?
«Ey Peygamber! Eşlerinin rızasını arzulayarak Allahʹın sana helâl kıldığını neden kendine harâm ediyorsun? »
Zorlayıcı ve tehlike arzedici bir sebep olmadıkça bu anlamda yemin edip helâl olanı kişinin kendine harâm kılması takvâ yönünden doğru değildir. Hele bazı kişilerin gönlünü almak veya onları hoşnut etmek için bu yola girilmez.
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizin günlük hayatında cereyan eden safhalar ve olaylar, İslâm aile hukukunu da oluşturmakta ve bilinmeyen birçok meseleleri çözüme kavuşturmaktadır. O bakımdan hiçbir olay boşuna, anlamsız ve hikmetsiz ortaya çıkmamıştır. Hz. Hafsa’yı memnun etmek için Mariyeʹyi kendine harâm kılması, bu konuda yapılan yeminin keffaretle bozulmasının daha uygun olacağı hükmünü ortaya çıkarmıştır. Böylece yapılan yemini bozmakta hayır ve fayda söz konusu olduğu zaman, keffaretini ödemek suretiyle o yemini bozmakta bir sakınca yoktur.
Ancak sözünü ettiğimiz olayda Resûlüllahʹın (A. S. ) yemin ettiği kesinlik kazanmamış, bir rivâyette buna yer verildiği halde diğer rivâyetlerde yer verilmemiştir.
BİRDEN FAZLA EVLİLİK
Bilindiği gibi, kıskançlık, bencillik, kişisel çıkarı ön plâna alma gibi huylar insanın mayasında mevcuttur. Sağlam imân, iyi ahlâk, gelişmiş kültür ve her şeyden önce Allah korkusu bu gibi duyguları, kişinin irfanı nisbetinde zararlı sınıra varmaktan alıkoyar ve onun tesirini gidermekte nazım rol oynar; hiç değilse, kişi onu meşru bir sınırda tutmaya çalışır ve çoğu zaman olumlu netice alır.
Eğer insan ruhunda bu gibi duygular mevcut olmasaydı rekabet, hızlı çalışma, başarılı sonuçlara gitme arzusu olmaz, hayat bir bakıma canlılık ve gelişme kazanmazdı. O halde kıskançlığı gıptaya, bencilliği kardeşlik ve adâlete; sonra da daha iyi ve daha sistemli çalışmaya bırakmak gerekir.
Bu bakımdan birden çok evlilik sisteminde önce erkek ve kadınları bu yüksek ahlâk ve fazîlet düzeyinde eğitip yetiştirmek gerekir.
KADININ KARAKTER YAPISI
Kadın daha duygusal, daha yufka yürekli, daha zarif ve ince ruhlu yaratılmıştır. Sevilmek, sayılmak, ilgi görmek ister. Ondan bazı yanlarıyla daha güçlü ve yetenekli yaratılan erkekten vefâ ve sadakat bekler. Üstüne başka kadın edinilmesini istemez; diğer bir anlatımla, kumaya pek tahammülü yoktur.
O nedenle Peygamber terbiyesinde yetişen ezvac-ı tahirat (Resûlüllahʹın eşleri) sağlam imân, yüksek ahlâk ve hoşgörülü olmalarına rağmen bazen kıskançlık duygularını yenememişler ve kumalarının daha fazla ilgi gördüğünü sanarak küçük çapta da olsa olay çıkarmışlardır. O günkü sosyal ve ekonomik şartlar karşısında bakımsız kalan cefakâr mü’mine kadınlara «mü’minlerin anası» payesini vermek ve kendilerini sıcak bir yuvaya kavuşturmak gerekiyordu. Hz. Peygamber (A. S. ) Efendimiz her hayırlı konuda olduğu gibi, bu konuda da ashabına ve ümmetine öncülük yapmış, örnek hareketlerde bulunmuştur.
Ancak unutmamak gerekir ki, birkaç eşi birarada besleyip uyumlu, ahenkli ve huzurlu bir aile hayatı sürdürmek zaman zaman Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz için de zor olmuştur. O’nun yüksek dirayet ve şefkati, hoşgörü ve mütebessim çehresi ortaya çıkan zorlukları bertaraf etmeye yetmiş ve kadınların kalbini anında tamir etmesini başarmıştır.
Bundan çıkarılacak sonuç şu olabilir: Zorlayıcı sebepler, ihtiyaç hissettiren durumlar olmadıkça mevcut şartlar da dikkate alınarak bir veya iki kadınla evliliği sürdürmek çok daha huzurlu ve uyumludur. Zira kadının karakter yapısı çok farklı ve çok renklidir. Onu memnun etmek pek kolay değildir. Çabuk kırılabilir ve üzülebilir.
Eşler arasındaki sır kutsaldır:
Ailenin mutluluğuna ve devamlılığına katkıda bulunan güzel hasletlerden biri, vefa duygusu; biri de aile sırrını başkalarına açmama anlayışıdır. Nitekim Hz. Peygamberin (A. S. ) eşi Hafsa’ya bir sır olarak söylediği şeyi, onun içinde tutmayıp Hz. Aişe’ye haber vermesi ilgili âyetlerle kınanmakta ve tevbeyi gerektiren bir günah ve suç olarak vasıflanmaktadır. Çünkü kalp ve duygu ahde vefadan caymış, ailenin selâmetini koruyan çizgiden sapmıştır. Dördüncü âyetle böyle bir tutum ve anlayışa dikkat çekiliyor ve özellikle kadınlar uyarılıyor.
Aile sırrını ifşa etmeyi âdet haline getiren ve böylece kendini rahata kavuşturmayı uman kadın veya erkek, bu huyundan dönüş yapmadığı, işlediği günah ve hatâdan dolayı tevbe ve istiğfar etmediği takdirde boşanma hayırlı olur. Gerçi Cenâb-ı Hakkʹın yanında helâlin en kötüsü ve en sevilmeyeni, kadın boşamaktır; ama huzuru bozup hayatı çekilmez bir işkence haline getiren çiftlerin ayrılmaları elbetteki hayırlıdır. Böyle durumlarda müslihane yollar denenir ve olumlu sonuç alınmadığı zaman boşanmak bir bakıma gerekli olur.
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizʹin eşlerinin dedikoduda bulunmaları, kıskançlık izhar etmeleri pek uzun sürmedi. Hepsi de pişmanlık duyup hatâlarından dolayı tevbe ve istiğfarda bulundular ve bozulan aile havasını düzelttiler; sonra da bir daha bu yola girmediler.
MÜʹMİNİN GERÇEK DOSTLARI
«Yok eğer Peygambere karşı birbirinize arka olursanız; şüphesiz ki Allah, Oʹnun dostu ve sâhibidir; sonra da Cibril, sâlih müʹminler ve melekler Oʹnun yardımcısıdır. »
İlk nazarda kişinin en yakınları, eş ve çocukları; ana ve babası, kardeş ve hısımlarıdır. Bunlar Hakkʹın irâdesi doğrultusunda kendi yerlerini, hizmet ölçülerini; faydalı ve zararlı sınırları bilip doğru olanı uyguladıkları ölçüde ve imân düzeyinde kulluk görevlerini yerine getirdikleri takdirde cidden yakınlarımız ve dostlarımızdırlar. Aksine tutum ve davranışları ise, aradaki mânevî bağların kopmasına sebep olur ki, o takdirde onlardan bize daha çok yakın olan Allah, melekleri ve sâlih müʹminler bize yeter. Bunlar en hakikî dostlarımızdır. Eş ve çocuklarımız bunları dost ve yakın bildiği ölçüde bizim için değerlidirler.
EŞ SEÇİLECEK KADINDA ARANILAN ÖZELLİKLER
«Eğer O sizi boşayacak olursa, umulur ki, Rabbi Oʹna sizin yerinize sizden daha hayırlı, hakka teslimiyet gösteren... dul ve bakire kadınları verir.»
Cenâb-ı Hak, Peygamberʹin (A. S. ) eşlerinden, olaya sebep olanların yanlış tutumlarında ısrar ettikleri takdirde, Hz. Muhammed’in (A. S. ) onları boşayabileceğini ve kendilerinde altı kadar güzel vasıf ve özellik taşıyan başka kadınlarla evlenebileceğini bildirirken, dolayısıyla müʹmin bir erkeğin kendisine eş seçeceği kızda ne gibi özellikler araması gerektiğine işârette bulunuyor. O özellikler şunlardır:
1- Hakk’ın emirlerine teslîm olmuş, mü’mine sıfatını almış olmak,
2- İman esaslarını bilip şüpheden uzak bir ciddiyetle onları uygulamak,
3- Hakk’a her bakımdan itaât edip ümitle bağlanmak,
4- Küçük ve büyük kusur ve günahlarını düşünerek pişmanlık duymak ve bu sebeple tevbe ve istiğfarda bulunmayı kulluğunun gereği saymak,
5- İbâdetten zevk alıp ona devam etmek,
6- Oruç tutmak suretiyle nefis terbiyesi sağlamaya yönelmek veya gerektiğinde din ve ahlâk uğrunda hicret etmek suretiyle sadakatini isbât etmek..
Bu altı vasfı kendinde taşıyan kadının dul olması eş seçilmesine hiçbir zaman engel sayılmaz.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, Allah’ın helâl kıldığı şeyi kişinin kendine harâm kılmasının doğru olmayacağı konu edildi ve Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz’in ailesi içinde meydana gelen nahoş bir ortam üzerinde durularak yönlendirici bilgi verildi. Sonra da eş seçilecek kadınlarda aranılan birtakım özelliklere değinilerek mü’minlerin dikkati çekildi.
Aşağıdaki âyetlerle, aile çatısı altında bulunan fertleri din ve ahlâk düzeyinde eğitip yetiştirmek suretiyle onları Cehennem ateşinden korumamız emrediliyor. Dünyaʹda kulluk görevini yerine getirmeyen inkârcı azgınların, sapık müşriklerin, suçlu günahkârların âhirette özür beyân etmelerinin hiçbir yararı olmayacağı haber veriliyor. Sonra da mü’minlere hitap edilerek, işledikleri kusur ve günahlardan dolayı ciddi pişmanlık duymaları ve öylece Hakk’a yönelip tevbe etmeleri emrediliyor.