MÜCÂDELE SÛRESİ
Birinci âyette, kocası hakkında Hz. Muhammedʹe (A. S. ) baş vurup şikâyette bulunan ve bu hususta haklılığını ortaya koymak için bir bakıma tartışırcasına bir hava içine giren Havle’nin (R. A. ) mücadelesi konu edildiğinden, bu kavram aynı zamanda sûreye isim olmuştur.
Sûre’nin tamamı, Medine’de inmiştir. Bu hususta ilim adamlarının ittifakı vardır. Ancak Ata’dan yapılan bir rivâyete göre: İlk on âyeti Medîne, geriye kalanı Mekke’de inmiştir. Kelbîʹye göre: Yedinci âyeti dışında tamamı Medineʹde inmiştir. (Bilgi için bak: el-Câmi’u Li-Ahkâmi’l-Kur’ân: 17/269)
Âyet sayısı : 22
Kelime »: 473
Harf »: 1792 (Lübabu’t-te’vîl: 4, 235)
Sûrenin kapsadığı başlıca konular:
1- Aile düzeni; karı-koca arasındaki ülfetin önemi üzerinde duruluyor.
2- Arkadaş ve dostların kendi aralarında olumlu, sıcak, yapıcı olmaları; kırıcı, üzücü söz ve davranışlardan kaçınmaları tenbîh ediliyor.
3- Hâkimlere karşı saygılı davranmamız isteniliyor ve onların işlerinin ağırlığı, sorumluluklarının genişliği dikkate alınarak kendilerini fazla sıkıştırmanın doğru olmayacağı dolaylı şekilde belirtiliyor.
4- Hâkimlerin gerek dâvacı ile davalıya, gerekse hüküm giyenlere karşı şefkatli ve nazik davranmaları istenerek, bu hususta onlara metod ve ölçü veriliyor.
5- Müslümanların İslâm düşmanlarıyla dostluk kurmaktan kaçınmaları ve sakınmaları tenbîh ediliyor.
MEÂLİ:
1- Kocası hakkında sana başvurup tartışan ve (halini) Allahʹa arzedip şikâyette bulunan kadının sözünü Allah, elbette işitti. Allah, karşılıklı konuşmanızı da duymaktaydı. Şüphesiz ki Allah, işiten ve görendir.
2- Sizden kadınlarını (eşlerini annelerinin sırtına benzeterek) zihar yapanlar (bilsinler ki), karıları onların anaları değildir; anaları ancak onları doğuranlardır. Şüphesiz ki, sözün çirkinini ve uydurmasını söylüyorlar. Allah elbette çok affeden, çok bağışlayandır.
3- Karılarını (öz analarına benzetip) ziharda bulunduktan sonra sözlerinden dönenler, eşleriyle cinsel yaklaşmada bulunmadan önce bir köle azâd etmeleri gerekir. Bununla size öğüt verilir. Allah yaptıklarınızdan haberlidir.
4- Kim azâd edecek köle bulamazsa, yine eşiyle cinsel yaklaşmada bulunmadan önce iki ay ardarda oruç tutsun. Kimin de buna gücü yetmezse, altmış yoksulu (fakir ve muhtacı) doyursun. Bu (keffaretler) Allah ve Peygamberine inanmanızla ilgilidir ve bunlar, Allahʹın koyduğu (dinî) sınırlardır. İnkârcılar için elem verici bir azap vardır.
İNİŞ SEBEBİ
Sahabiyyeden Havle bint Sâlebe (R. A. ), kocası Evs b. Sâmit’den şikâyette bulunmak üzere Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz’e baş vurdu. Evs’de cinnet derecesinde asabî bozukluk hali vardı. Eşi Havle ise oldukça güzel bir hanımdı. Evs bir ara ona yaklaşmak istemiş, her nedense Havle ona bu imkânı vermemişti. Bunun üzerine Evs sinirlenmiş ve: «Sen bana anamın sırtı gibisin! » diyerek «zihar»da bulunmuş ve çok geçmeden de bu sözüne pişman olmuştu. Zira o devirde Araplar arasında gerek «zihar», yani ona «sen bana anamın sırtı gibisin» demesi, gerekse «i’lâ» yani kocanın kendi karısıyla cinsel temasta bulunmamak üzere yemin etmesi boşama anlamına gelirdi ve böyle durumlarda kadın kocasına haram sayılırdı. Evs bunu bildiği için karısına: «Sanıyorum ki seni kendime artık temelli haram kılmış bulunuyorum» demişti. Kadıncağız ona: «Hayır, bu bir boşama değildir ve olamaz da» diyerek soluğu Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizin yanında aldı. O sırada Hz. Âişe (R. A. ) de Peygamberimizin başını yıkıyordu. Havle söze şöyle başladı:
- Ya Rasûlellah! Kocam Evs b. Sâmit, çok genç bir yaşta bulunduğum bir dönemde benimle evlendi. Aynı zamanda hem malım, hem de geniş bir aile çevrem de bulunuyordu. Malımı yedi, gençliğimi tüketti, beni ailemden koparıp ayırdı; yaşım ilerledi ve şimdi de kalkıp ziharda bulundu, fakat çok geçmeden buna pişman oldu. Beni kocamla tekrar biraraya getirecek bir yol yok mudur?
Peygamber (A. S. ) onu dikkatle dinledikten sonra ona şu cevabı verdi:
- Hayır, sen ona haram oldun!
Kadıncağız, ister istemez aynı soruyu birkaç defa sormak ihtiyacını duydu ve her defasında Peygamber (A. S. ) ona aynı cevabı verdi ve sonra da şöyle ilâve etti: «Ya Havle! Senin hakkında bana bir vahiy inmedi. »
Kadın bu durumunu Allah’a havale edip şikâyette bulundu, küçük yaşta çocukları bulunduğunu belirterek bir çıkış yolu niyaz etti.
Bunun üzerine yukarıdaki âyetler «zihar hükmünü» açıklar mahiyette indi. (Lübabu’t-te’vîl- Esbâb-ı Nüzûl/Süyûtî- Tefsîr-i Kurtubî- Âlûsî- İbn Kesîr)
İLGİLİ HADÎSLER VE RİVÂYETLER
Hz. Âişe (R. A. ) şöyle demiştir:
«Hamd olsun o Allah’a ki, Oʹnun işitmesi bütün sesleri kapsar. Tartışıp halini arzeden kadın, Peygamberʹe (A. S. ) gelip konuştu; ben de evin bir köşesinde bulunuyordum. Kadının söylediklerini duyuyordum. Bunun üzerine ilgili âyet indi. » (Müsned-i Ahmed- Buharî)
İkinci Halîfe Ömer (R. A. ) bazı kişilerle birlikte bir toplantıya giderken yolda Havle bint Sâʹlebe (R. A. ) ile karşılaştı. Havleʹnin bir derdi vardı, onu Hz. Ömerʹe (R. A. ) anlatmak istedi. Hz. Ömer (R. A. ) yanındaki arkadaşlarını bırakıp kadına döndü ve başını eğip onu dakikalarca dinledi. Ayrılınca ashabdan biri ona: «Ya Emîreʹl-müʹminin! Bu yaşlı kadından dolayı Kureyşli zatları hayli beklettin» deyince, Hz. Ömer (R. A. ) ona: «Yazıklar olsun sana! Bu kadının kim olduğunu bilmiyor musun? » dedi. O da: «Hayır, bilmiyorum» diye cevap verdi. Hz. Ömer (R. A. ) onu şöyle tanıttı: «Bu öyle bir kadındır ki Allah onun şikâyetini yedi göğün üstünden işitmiştir. Bu, Havle bint Saʹlebeʹdir. Vallahi eğer o, geceye kadar ayrılmayıp anlatmak istediğini anlatmaya devam etseydi ayrılmayıp onu dinlerdim. Ancak namaz vakti gelince ayrılıp namaz kılar, tekrar onu dinlemeye yönelirdim. » (İbn Ebî Hâtim- İbn Kesîr: 4/318)
Diğer bir rivâyete göre: Havle (R. A. ) yolun üzerinde Hz. Ömerʹi (R. A. ) durdurup ona şu öğüdü vermiştir:
«Ya Ömer! Önceleri sen «ömercik» olarak çağrılırdın. Sonra sana «Ömer» diye seslenildi. Sonra «Müʹminlerin Emîri» ünvanını aldın, bu sıfatla çağrılmaya başlandın. Artık Allahʹtan kork ya Ömer! Çünkü gerçekten ölüme kesinlikle inanan kimse fevt olmaktan korkar. Hesaba inanan kimse azâptan korkar. » (Tefsîr-i Kurtubî: 17/269)
Hz. Ömer (R. A. ) onun dediklerini ayakta bekleyip dikkatle dinledi. Bunun üzerine adamın biri dayanamadı da şöyle dedi: «Ya Emîreʹl-müʹminin! Bu yaşlı kadın için mi böyle ayakta durup bekliyorsun?! » Hz. Ömer (R. A. ) o adama şöyle uyarıda bulundu: «Vallahi bu kadın günün evvelinden sonuna kadar beni ayakta tutsa, namaz vakti dışında bir yere ayrılmayıp hep onu dinlerim. Sen bu kadının kim olduğunu biliyor musun? Bu, Havle bint Saʹlebeʹdir. Allah onun sözünü, şikâyetini yedi göğün üstünden işitmiştir. Âlemlerin Rabbi onu dinler de, Ömer dinlemez mi? » (Tefsîr-İ Kurtubî: 17/271)
Yine sahih rivâyete göre: Zihar âyeti inince Hz. Peygamber (A. S. ), Evs b. Sâmit’i çağırdı ve aralarında şu konuşma geçti:
- Ya Evs! Keffaret olarak bir köle azâd et.
- Ya Rasûlellah! Elimin altında köle yoktur.
- O halde üstüste iki ay oruç tut.
- Bir günde üç öğün yemek yemede bir yanlışlık yapar (az yer veya bir öğünü terkedersem) gözlerime bir ağırlık çöküyor, ferini kaybediyor.
- O halde altmış yoksulu (sabah-akşam doyuracak şekilde) yedir.
- Bunu bulamıyorum. Ancak siz bana yardım ederseniz, mümkün olabilir.
Bunun üzerine Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz ona 15 sâ’, (yaklaşık 50 kilo tahıl veya hurma) yardımda bulundu ve böylece Evs gereken keffareti verip eşiyle birleşti.
İSLÂM HUKUKUNDA ZİHAR HÜKMÜ
Firuzâbâdî’nin Kamus’ta beyânına göre: Zahr: «nehr» kalıbında bel ve sırta denir ki «batn» (karın) mukabilidir.
«Kıtal» kalıbında gelen «zihar» bu kökten türetilmiştir ki, sözlük olarak iki şeyi birbirine tıpatıp denk getirmek mânasınadır. Meselâ elbisenin astarına tıpatıp uygun gelmesi gibi..
Fıkhı terim olarak: Kocanın kendi karısına, «Senin sırtın bana anamın sırtı gibidir» demekten ibarettir.
Zihar: Câhiliye dönemine ait boşamanın şiddetlisi olarak bilinir. İslâm bu şiddeti hafifletip hem ziharda bulunan kocayı te’dip, hem de muhtaçları ve köleleri korumayı amaçlıyarak yeni ve âdil bir hüküm getirmiştir.
Zihara delâlet eden sözler:
a) Sen bana anamın sırtı gibisin.
b) Sen benimle birlikte veya benim yanımda anamın sırtına benzersin.
c) Sen bana göre anamın karnı gibisin.
d) Sen benim yanımda anamın başı gibisin.
e) Senin karnın veya başın veya elin bana anamın sırtı gibidir.
Ancak İmam Ebû Hanîfe’nin içtihadına göre: Adam kendi eşini anasının veya nikâhı kendisine müebbeden haram olan bir yakınının, bakılması haram olan organ ve benzeri yerlerinden birine benzetirse zihar hükmü gerçekleşir.
Kimin ziharda bulunması sahîhtir?
a) İmam Şâfiîʹye göre: Boşaması sahîh olan her adamın ziharı da sahîhtir. O sebeple zimmînin (gayr-i müslim vatandaş) ziharı sahîh sayılmıştır.
b) İmam Ebû Hanîfeʹye göre: Zimmînin ziharı sahîh değildir.
Zihar sebebiyle neler haram olur?
a) İmam Ebû Hanîfe’ye göre: Hem cinsî temas, hem de ona yol açan yaklaşma, okşama ve sevişme haram olur. Bu tahrîm keffaret verilinceye kadar devam eder.
b) İmam Şâfiîʹye göre: Sadece cinsel temas haram olur. Diğer bir rivâyette ise, o, bu konuda İmam Ebû Hanîfeʹyle aynı görüştedir.
Birkaç defa ziharda bulunana ne gerekir?
a) İmam Ebû Hanîfe ile İmam Şâfiîʹye göre: Muhtelif meclislerde birden fazla ziharda bulunan kimseye, her zihar için ayrı keffaret gerekir. Bir mecliste birden fazla ziharda bulunursa, sadece bir keffaret gerekir.
b) İmam Mâlik’e göre: Birden fazla mecliste ayrı ayrı ziharda bulunan kimseye bir keffaret gerekir. Çünkü ara yere keffaret girmediği takdirde, hepsi bir tek zihar kabul edilir.
Zihar’ın keffareti âyetle açıklanmıştır:
1- Ziharda bulunduğu eşiyle henüz cinsel ilişkide bulunmadan keffaret olarak bir köle azad etmesi gerekir.
2- Köle bulamayan kimsenin iki ay üstüste oruç tutması gerekir.
3- Buna gücü yetmiyecek olursa, altmış yoksulu sabahlı-akşamlı doyurması gerekir.
İLÂHÎ SINIRLAR
İslâm Hukuku kendi ölçüleri ve İlâhî sınırları içinde beşerî münasebetleri, sosyal ilişkileri düzene koyan hükümleriyle bir yandan sosyal adâlete, bir yandan tahkikî imâna ve İlâhî buyrukları kayıtsız kabule, bir yandan aileyi -eşler arasında karşılıklı hakların korunması doğrultusunda- sağlam temele oturtmaya, bir yandan da fertleri ıslâhta dinî ahlâkı kalp ve kafalarda kökleştirmeye yönelir. Uygulayanları uhrevî mükâfatlarla müjdeler. Uygulamayanlar hakkında ise maddî ve mânevî olmak üzere iki ayrı müeyyide belirler.
Bütün bu esas ve prensiplerin tesirli olması, kalp ve kafalarda imân derecesinde yer etmesi için de fertlerin küçük yaştan Kur’ân ahlâkıyla eğitilmesinin lüzumuna dikkat çeker.
Zihar meselesinde önce kadını korumakta; ona yaklaşmayı kendine haram kılan kocayı keffaret ile cezalandırmakta ve böylece olayı maddî ve mânevî müeyyidelerle hakkaniyete bağlamaktadır.
Bu suretle dördüncü âyetin son cümlesiyle mânevî müeyyidenin ağırlığı hatırlatılarak kâfirler uyarılıyor; müʹminlerin de imân ve irfanına ışık tutuluyor: «Bu (keffaretler) Allah’a ve Peygamberine inanmanızla ilgilidir ve bunlar, Allah’ın koyduğu (dinî) sınırlardır. İnkârcılar için elem verici bir azap vardır. »
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle zihar hakkında İlâhî hüküm açıklandı ve aile hukukuyla ilgili düzenleme ve müeyyidelerden birine yer verilerek mü’minler aydınlatıldı.
Aşağıdaki âyetlerle, Allahʹın ve Peygamberin emir ve hükümlerine uymayıp dinî sınırları aşanlar uyarılıyor ve böyle bir toplumun eninde sonunda rüsvay edilecekleri haber veriliyor. Nifak hastalığına yakalanan ikiyüzlü döneklerin Peygamber aleyhine gizli toplantılar yaparak fısıldaştıkları konu ediliyor ve öylelerinin zevahiri kurtarmak için yapmacık saygı izhar ettiklerine dikkat çekiliyor. İlâhî rıza düzeyinde toplantı yapmakta bir sakınca olmadığı bildirilerek, müʹminlerin her hâl-ü kârda Allah’a güvenip dayanmaları emrediliyor.