MEÂLİ:
94- Ey imân edenler! And olsun ki Allah sizi, gıyabında kendisinden kimin (saygı dolu bir kalb ile) korktuğunu, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebildiği av (cinsinden) bir şeyle denemektedir. Artık kim bundan sonra (Allahʹın koymuş olduğu yasak sınırını) aşarsa, onun için elem verici bir azâp vardır.
95- Ey imân edenler! Siz ihrâmlı iken avı öldürmeyin; sizden kim bile bile onu öldürürse kendisine cezâ vardır. O da öldürdüğüne benzer bir davardır ki, öldürülen gibi olduğunu iki âdil kimse takdîr edip, hüküm verir. Davar, hacı kurbanı olmak üzere Kâbe’ye götürülür, orada kesilir; yahut yoksullara yemek vermek suretiyle veya onun dengince oruç tutarak keffaretini edâ etsin. Tâ ki işlediği (bu cinâyetin) vebâlini tatmış olsun. Geçmişteki (işlenen bu tür cinayetleri) Allah bağışladı. Kim dönüp bir daha böyle yaparsa, Allah ondan intikam alır. Allah hep üstündür, güçlüdür ve (İlâhî sınırları aşanlardan tevbe etmezlerse) intikam alıcıdır.
96- Deniz avı ve onu yemek size de, gelen misafir kafilelere de helâl kılındı. Ve ihrâmlı bulunduğunuz sürece kara avı size harâm kılınmıştır. (Kabirlerinizden kalkıp hesap alanına) toplanacağınız, (huzurunda yer alacağınız) Allahʹtan korkun.
İNİŞ SEBEBİ
Hudeybiye yılında Ashab-ı Kirâm ihrâmlı bulunuyorlardı; bazı tesbitlere göre Tenʹim denilen yerde, Allah onları av hayvanlarıyla -küçük çapta da olsa- denedi. Çeşitli av hayvanları onların konakladıkları yerlere, eşyalarının arasına kadar sokuldular; o kadar ki ellerini veya mızraklarını uzatsalar onları avlıyabilirlerdi. İçlerini gıcıklıyan bu nîmete karşı, -İlâhî yasağa uyarak- sabır gösterip dokunmadılar. Oysa Yahudîler cumartesi tatiliyle İlâhî bir imtihana tabiʹ tutulduklarında, o gün için kıyıya akın eden balıkların çokluğuna dayanamıyarak İlâhî yasağı dinlemediler, avlanmaktan, çalışmaktan men’edildikleri halde avlandılar; bu yüzden İlâhî gazaba uğrayarak maymunlaşıp domuzlaştılar. İmtihanı kaybettiler. Ama Resûlüllahʹın (A. S. ) irfan mektebinde okuyup yetişen bahtiyar mü’minler kayıtsız şartsız İlâhî yasağa uyup av hayvanlarına dokunmadılar.
Bu sebeple yukarıdaki âyetler indi. (Tefsîr-i Kurtubî - Lübabü’t-Te’vîl - Tefsîr-i Âlûsî)
Ashabdan Ebû Yüsür (R. A. ) ihrâmlı bulunurken yabanî bir eşeği öldürmüştü. Bunun üzerine, ihrâmlı iken kara avı haram kılındı ve yukarıdaki âyetler indi. (Tefsîr-i Kurtubî - Lübabü’t-Te’vîl - Tefsîr-i Âlûsî)
İLGİLİ HADÎSLER
«Hayvanlardan şu beş ayrı türü, ihrâmlı bulunan kimsenin öldürmesinde bir günah yoktur: Karga, çaylak, akrep, fare ve ısırır (ya da kuduz) köpek. » (Sahîh-i Buharî - Müslim: İbn Ömer (R. A. )dan.)
«Hayvanlardan beş ayrı tür var ki onlar zararlıdırlar; Harem dahilinde de öldürülebilirler: Karga, çaylak, akrep, fare ve ısırır (ya da kuduz) köpek. » (Sahîh-i Buharî - Müslim: İbn Ömer (R. A. )dan.)
«Beş hayvan var ki, ihrâmlı bulunan kimse onları öldürebilir: Yılan, akrep, fare, karga ve ısırır (kuduz) köpek. » (Sahîh-i Müslim - Nesâî: Hz. Âişe (R. A. )dan)
İLAHÎ YASAKLARIN HİKMETİ
«Ey iman edenler! And olsun ki Allah sizi gıyabında kendisinden kimin korktuğunu, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebildiği av (cinsinden) bir şeyle denemektedir. »
İlâhî yasaklarda her ne kadar genel kural olarak, insanın ruhî yapısına, sağlığına, âile düzenine ve toplum yapısına zarar verecek şeylerden uzak kalma hikmeti belirginse de, bir de inananların İlâhî buyruklara kayıtsız ve şartsız -neden ve niçinini araştırmaksızın- uyup uymadıklarını deneme ve kalblerde gizli olanı açığa çıkarma hikmeti gizlidir. Kur’ân birkaç yerde müʹminlerin dikkatini bu hususa çekmiş ve başta İsrâiloğullarıʹnın bu hikmete kayıtsız kalmalarını belirterek bazı örnekler vermiştir.
Sonra bazı öyle emirler, yasaklar, tavsiyeler ve haberler var ki, bunların hemen neden ve niçinini anlamak mümkün değildir; uzun bir süre geçtikten, milletlerin sosyal hayatında umulmadık değişiklikler meydana geldikten, ilim ve teknikte peşpeşe başarılar sağlandıktan sonra, o emrin veya yasağın, ya da haber ve tavsiyenin sebep ve hikmeti ortaya çıkmaktadır. Buna bir iki örnek verelim:
«Yeryüzünü çevresinden eksilttiğimizi görmediler mi? Allah hep hükmeder. Oʹnun hükmünü tâkip ve reddedecek; kazasını bozacak yoktur. O, hesabı çarçabuk görendir. » (Ra’d Sûresi âyet: 41) Meâlindeki âyetten neyin kasdedildiği, ancak Arap Yarımadası’nın çoğu fethedilip o bölge müşriklere daraltıldığı zaman ve ikinci bir yorumla, yerkürenin güneşin etrafında bir elips çizerek döndüğü ve kutuplardan basık olduğu keşfedildiği zaman daha iyi anlaşılmıştır.
«O küfredenlerin işledikleri sanatları durmadan başlarına belâ indirecek veya yurtlarının hemen yanıbaşına düşecek de bu hal Allah’ın va’di gelinceye kadar (sürüp gidecek)» (Ra’d Sûresi âyet: 31) Meâlindeki âyette neden BİMA AMİLÜ denilmemiş de, BİMA SANAÛ denildiğinin sebep ve hikmeti, inkârcı ülkelerin icât ettikleri ve etmeğe devam gösterdikleri korkunç, tahrîp gücü çok yüksek silahları ve bununla ilgili teknikleri önce kendi başlarına ve evlerinin yanına inip onları perişan ettiğini ve edeceğini gördüğümüzde, ancak anlaşılmakta, hak din ve gerçek imândan destek almayan bir tekniğin nasıl bir belâ olacağı ihtar edilmektedir. O halde ilâhî buyruklar üç kısımda özetlenebilir:
1. Zararlı olduğu öteden beri bilinip, tesbit edilen şeylerin yasaklanması,
2. Mü’minlerin inançlarındaki samimiyetlerinin, İlâhî buyruklara kayıtsız, şartsız bağlanıp bağlanmadıklarının açığa çıkarılması için bir takım yasakların konulması,
3. Zaman aşımıyla zararlı oldukları bilinen bazı şeylerin önceden yasaklanması..
Bu hakikati çok iyi öğrenen Ashab-ı Kirâm, Allah ve Peygamberinin buyruklarına -neden ve niçinlerini sormadan, araştırmadan- gönülden inanıp bağlanmışlar ve sonra gerektiğinde sebep ve hikmetlerini düşünmüşlerdir. Onlara göre, önce kayıtsız, şartsız inanmak, sonra da lüzum görüldüğünde sebep ve hikmeti üzerinde düşünüp imân ve irfanı artırmak mü’min olmanın ölçüsüdür. Hemen ilâve edelim ki, bu ölçü her devirde geçerlidir.
FIKHÎ YÖNÜ
«Ey iman edenler! Siz ihramlı iken avı öldürmeyin.... »
Hac, ya da Umre için İhrâmlı bulunan kimsenin gerek Harem sınırları içinde, gerekse dışında avlanması yasaklanmıştır. Ancak avlanması yasaklanan, eti yenen hayvanlar mıdır, yoksa mutlak anlamda bütün av hayvanlarını mı kapsamaktadır? Müctehit imamların bu mesele hakkındaki içtihat ve görüşleri farklıdır:
A) İmam Şâfiîʹye göre, yabanî olup eti yenen hayvanlarla sınırlıdır.
B) İmam Ebû Hanîfeʹye göre, eti yensin yenmesin yabanî olan bütün hayvanlarla ilgilidir. Ancak Hadîs-i şerîfte zararlı beş hayvan bunlardan istisnâ edilmiştir.
İhrâmlı bulunduğunu hatırladığı halde bilerek avlanırsa, Mücâhit, İbn Zeyd ve el-Hasan’a göre, bu, ihrâmlının öldürdüğü hayvanın benzerini Kâbeʹye kurbanlık göndermekle veya belirtilen keffareti ödemekle, ya da oruç tutmakla karşılanmaz. Çünkü işlenen cinayet bu sınırı aşmıştır. Ama unutarak avlanırsa, misliyle evcil hayvanı Kâbeʹye kurbanlık göndermekle veya keffaret vermek, ya da oruç tutmakla karşılanmış olur.
İbn Abbas (R. A. ) ve âlimlerin cumhuruna göre, ister unutarak, ister hatırlayıp bilerek avlansın, farketmez; Kur’ânʹda belirtilen cezâ, ya da keffaret gerekir. Sahih olan da budur. Hattâ ihrâmlı kimse silahını bir ağaca yöneltip atarken yanlışlıkla bir av hayvanına isâbet edip öldürürse, yine de cezâ gerekir. Nitekim İmam Zührî diyor ki: «Kur’ân, ihrâmlı iken bilerek av hayvanı öldürmekle ilgili açık hüküm getirirken, Hadîs de hatâ yollu av hayvanı öldürmekle ilgili hüküm getirmiştir. »
Saîd bin Cübeyrʹe göre, hata yollu öldürmekten dolayı cezâ gerekmez. Ne var ki bu görüş kıyasa aykırıdır, amel edilmez.
Öldürülen hayvanın misli
Bu, kıymeti midir, yoksa yaratılıştaki beden yapısı itibariyle dengi midir? Ashap ve Tabiînin cumhuruna göre, beden yapısı itibariyle benzeri itibar edilir. Çünkü âyetin zâhiri buna delâlet etmektedir. Misli bulunmayanın kıymeti takdir edilir.
İmam Ebû Hanîfe’ye göre, buradaki misil, kıymet itibariyledir. İmam Şâfiîʹye göre, misil beden yapısı itibariyledir. Şâfiîʹnin delili, Ashab-ı Kirâmın muhtelif ülkelerde bu yoldaki uygulamalarıdır. Nitekim öldürülen bir devekuşuna karşılık bir bedene (deve veya sığır) takdir edildiği bilinmektedir.
İki âdil bilirkişi
Bunların hem âdil, hem Müslüman ve aynı zamanda erkek olması şarttır. Ayrıca bu konularda fıkhî bilgilerinin yeterli olması gerekir. Nitekim Meymun bin Mehrân (R. A. ) diyor ki: «Bir bedevî, Ebû Bekir SIDDÎKʹa (R. A. ) gelerek, ihrâmlı iken bir av hayvanı öldürdüğünü söyledi. Ebû Bekir (R. A. ) bu meseleyi yanında hazır bulunan Ubey bin Kâb (R. A. ) ile görüştü. Bedevî, «Ben senden soruyorum, sen de başkasından soruyorsun?! » diyerek hayretini belirtti. Bunun üzerine Ebû Bekir (R. A. ) ona: «Allah Kurʹânʹda, (Sizden iki âdil kimse) buyurmuyor mu? İşte ben de bu ilâhî emre uyarak arkadaşımla görüştüm, birlikte bir takdir yapacağız» diye cevap verdi.
Kâbe’ye kurbanlık göndermek
İhrâmlı kimse bir av hayvanı öldürdüğünde, denk geliyorsa Kâbe’ye kurbanlık göndermekle yoksullara keffaret vermek ve bir de oruç tutmak arasında bir tercîh yapmakta serbest midir? Bu hususta da farklı içtihat ve tesbitler olmuştur:
İmam Ebû Hanîfe, İmam Mâlik ve İmam Şâfiîʹye göre, bu hususta Kurʹân’da yer alan âyetin cümleleri arasındaki (ev) harfi tahyîr içindir; av hayvanını öldüren kimse bu üç husustan birini yerine getirmekte serbesttir.
Ahmed bin Hanbel ve Hanefî imamlarından Züfer’e göre (ev) tertip içindir. İhramlı birincisini yapmaya güç getiremediği takdirde İkincisini, onu da yapmaya güç getiremediğinde üçüncü hususu yerine getirir.
Deniz avı helâl kılınmıştır
İhrâmlı kimse deniz avı yapabilir. Kendisi avlanabileceği gibi, avlanan başka birine yardım da edebilir. Ancak denizde ölü olarak bulunan deniz hayvanlarından birini yemek câiz midir? İmam Ebû Hanîfe’ye göre, bir sebepten dolayı öldüğü bilinirse, yenilmesi câizdir. Diğer bazı zevat, ister bir sebepten, ister sebepsiz ölmüş olsun, mutlaka yenilebilir, demişlerdir.
Balık dışında kalan diğer deniz hayvanlarına gelince, bunlar genellikle iki kısma ayrılır: Bir kısmı hem karada, hem denizde yaşar (kurbağa, kaplumbağa ve yengeç gibi). Bunları yemek helâl değildir. Ancak ünlü müctehit Süfyân es-Sevrîʹye göre, yengeç yemekte bir sakınca yoktur.
İmam Ahmed bin Hanbel’e göre, kurbağa ve timsah dışında denizde yaşıyan bütün hayvanlar yenilir.
İmam Mâlik ve İbn Ebî Leylâʹya göre, denizde yaşıyan bütün hayvanlar yenilir. Çünkü âyette mutlak anlamda «Deniz avı size helâldır» buyurulmuştur.
İmam Şâfiîʹye göre, deniz domuzu ve köpeği dışındaki hayvanlar yenilir. Bu ikisi de «domuz» ve «köpek» isimleriyle anıldıkları için yenilmez.
Başkasının avladığı kara avını ihramlı kimse yiyebilir mi?
İhrâmlı bu hususta avcıya yardımcı olmamış ve ava işarette bulunmamışsa, o takdirde yiyebilir. Bu, İmam Mâlik, İmam Şâfiî ve İmam Ahmed bin Hanbelʹin mezhebidir. Rey tarafdarlarının çoğu da bu görüştedir. Hz. Osman (R. A. )ın da buna cevâz verdiği rivâyet yoluyla sâbit olmuştur.
Ayrıca ilgili hadîste buyuruluyor ki:
«Siz kendiniz avlanmadığınız ve sizin için avlanılmadığı takdirde avlanan kâra avından yemeniz size helâldır. » (Tirmizî - Nesâî - Dâre -Kutnî. (Ancak Nesâî diyor ki: Hadîsin ricali arasında Amr bin Amr bulunuyor ki, bu zat zayıf tanınmıştır))
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıda geçen âyetlerle, İlâhî yasakların bir başka hikmetine dokunularak imânın İslâmiyet doğrultusunda mutlak teslimiyet istediği açıklandı.
Sonra kara ve deniz hayvanlarının avlanması konusuna yer verilerek ihrâmlı bulunan kimsenin kara avı yemesinin, karada avlanmasının veya avlanana işâret, ya da yardımda bulunmasının cezâ gerektireceği belirtildi.
Aşağıdaki âyetlerle, haccın ve Kâbe’ye gönderilen kurbanlıkların insan hayatını düzenlemedeki tesirine dikkatler çekiliyor. Kâbeʹnin Tevhît inancını yansıtmadaki yerine işâret edilerek bu kutsal topraklardaki biri mânevî, diğeri maddî iki önemli cevherin üzerindeki perde aralanıyor. Allahʹın göklerde ve yerde ne varsa her şeyi bildiğine parmak basılarak konu noktalanıyor.