MEÂLİ:
72 - Hatırlayın ki, bir zamanlar bir adam öldürmüştünüz ve onun hakkında (birbirinizi suçlamak suretiyle) pekişmiştiniz. Allah da sizin gizlediğinizi meydana çıkarandır.
73 - «Sığırın bir kısmını öldürülen adama vurun» demiştik. (Vurulunca da o dirilivermişti). İşte böylece Allah ölüleri diriltir. Aklınızı iyice kullanasınız diye âyetlerini size gösterir.
İLGİLİ HADÎSLER
Ebû Rezîn (R. A. )den; Cenâb-ı Peygamber (A. S. )dan şöyle sorduğunu nakleder:
- Ey Allah’ın Resûlü! Allah ölüleri nasıl diriltecek?
- Otları henüz yeşermemiş bir vâdiden geçtikten sonra tekrar, yeşillenmiş bir halde oraya uğradın mı?
- Evet, uğradım.
- İşte öldükten sonra dirilip kalkmak da böyledir.
İLMÎ YÖNÜ (Rûhları çağırmak = İspritizma)
Yetmiş ikinci âyetle belirtilen kati hâdisesi ve boğazlanan sığırın bir parçasının dokundurulmasıyla maktûlün dirilip katilin kim olduğundan haber vermesinin keyfiyeti üzerinde çeşitli görüş, tefsîr ve te’villerde bulunulmuştur. Fakat çoğu ilmî bir değer taşımamaktadır. Bizce en önemli olan cihet, hâdisenin ispritizma ile ilgili olup olmadığıdır.
Ölülerin ruhlarıyla haberleşmenin mümkün olduğuna inananlar ve bunun için aracılık yapacak bir «medyum»a ihtiyaç bulunduğunu iddiâ edenler, âyette bu tarz bir olaya temas edildiğini zannederler ve İsrâîloğullarıʹnın da ispirtizma ile uğraştıklarını belirterek, Tevrat’ın Samuel Kitabının 28/1-21’de anlatılan kıssayı delil olarak gösterirler:
«Samuel ölmüştü. Bütün İsrâîl onun için dövünmüşlerdi. Onu Roma’da kendi şehrinde gömmüşlerdi. Bunun üzerine Saul (Talut) cincileri ve bakıcıları memleketten kaldırmıştı. Filistinliler toplanıp geldiler, Şunemde ordugâh kurdular. Saul bütün İsrâîl’i topladı, Gilboada ordugâh kurdular. Saul, Filistinlilerin ordugâhını görünce korktu, yüreği titredi. Saul Rabden sordu, fakat Rab kendisine ne rü’yalarla, ne Urimle, ne de peygamberlerle cevap vermedi. Saul kullarına dedi ki: Benim için bir cinci kadın arayın ve ona gidip sorayım. Kulları ona dediler ki: İşte En-dorda bir cinci kadın var. Bunun üzerine Saul kılığını değiştirdi, başka elbise giyindi ve iki adamla beraber gitti, geceleyin kadının yanına geldiler. Kadına dedi ki: Rica ederim, benim için cinle fala bak ve sana söyliyeceğim kimseyi bana çıkar. Kadın ona dedi ki: İşte, Saulʹun ne yaptığını cincileri ve bakıcıları memleketten nasıl attığını biliyorsun da neden beni öldürtmek için canıma tuzak kuruyorsun? Saul, kadına: Hayy olan Rabbim hakki için bu işten sana bir kötülük gelmiyecektir. Kadın dedi ki: Sana kimi çıkarayım. Saul: Bana Samuel’i çıkar, dedi. Kadın, Samuelʹi görünce yüksek sesle bağırdı ve: «Sen Saul’sun da niçin beni aldattın? » diye Saul’a söyledi. Kıral ona dedi ki: Korkma, fakat ne görüyorsun? Kadın Saul’a dedi ki: Yerden çıkmakta olan bir ilâh görüyorum. Saul ona: Çıkan kimse ne biçimdedir? diye sordu.. Kadın: «Kocamış bir adam çıkıyor, bir cübbeye bürünmüş. Ve Saul o çıkanın Samuel olduğunu anladı. Yüzüstü eğilip yere kapandı. Samuel ona dedi ki: Beni çıkararak niçin rahatsız ettin? Saul dedi ki: Çok sıkıntıdayım, çünkü Filistinliler bana karşı cenk ediyorlar. Allah benden ayrıldı, artık ne peygamberlerle, ne de rü’yalarla cevap veriyor. Ne edeceğimi bana bildiresin diye seni çağırdım. Samuel dedi ki: Mademki Rab senden ayrılmış ve sana düşman olmuştur. O halde niçin benden soruyorsun. Rab benim vasıtamla söylediği gibi sana yaptı ve Rab kırallığı senin elinden kopardı, onu senin komşuna, Dâvudʹa verdi. Sen Rabbin sözünü dinlemediğin için ve onun kızgın öfkesini Amelekilere yapmadığın için Rab da bugün sana bu şeyi yaptı. Ve Rab İsrâîlʹi de seninle beraber Filistinlilerin eline verecek ve yarın sen de, oğulların da benimle beraber olacaksınız. İsrailʹin ordusunu da Rab Filistinlilerin eline verecektir. »
Gerçi bu cümlelerde ispritizma kısmen de olsa delâlet eden yerler mevcuttur. Fakat esas itibariyle cinler aracılığıyla Samuel’in rûhunun çağırıldığı anlaşılıyor. Nitekim Şeyh Tantâvî Cevheri Tevrat’ın ispritizmadan bahsettiğini ve herkesten evvel Müslümanların -Kur’ân-ı Kerîm’in de temas ettiği- bu ilimle meşgul olmalarının gerektiğini yazmıştır.
Son yıllarda bu iş üzerinde derin incelemelere girişilmiş, ciddî denemeler yapılmıştır. Bununla beraber konunun henüz bir ilim dalı olduğu iddiâ edilmemiştir.
Bu konuyla alâkalı eserlerin kaydettiğine göre: İspritizmanın ileri cemiyetlerde tanınması ancak XIX. yüzyılda mümkün olmuştur. Hikâyeye göre, 1848 yılında New-York eyaletinde Fox adında bir çiftçinin evinde acayip olaylar vuku’ bulmaya başlayınca oralarda yaşıyan halk heyecana kapılmış. Akşamları el ayak çekildikten sonra Foxʹların evinin kapısı muntazam fasılalarla vurulmaya başlamış. Evin küçük kızı Kate Fox kapıyı vuran görünmez kimsenin rûhlar âleminden bir misafir olabileceğini ileri sürmüş. Kate iyi bir medyummuş. Rûhla temas sağlayınca, vaktiyle o evde öldürülmüş bir adamın rûhu olduğunu öğrenmiş. O günden sonra da rûhlarla konuşmak, onlardan haber almak merakı her yere yayılmış.
Hikâye bu olmakla beraber, meselenin ilmin bir dalı hâline getirilip getirilemiyeceği bugün için meçhuldür. Ancak medyumlara gelenlerin rûhlar değil de cinler olması kuvvetle muhtemeldir. Zira anladığımız kadarıyla ruhların Berzah âleminden Dünya’ya yönelip rastgele kişilerle temas kurması sünnetullah’a ters düşmektedir. Peygamberler ve yüksek derecedeki kâmil velîlerle temas kurmaları ise istisnâ teşkil eder ki genel kaideyi bozmaz. Tevrat’taki kayıtlardan da, Samuel’in cinler aracılığıyla çağırıldığı daha yakın bir manâyla anlaşılıyor. Kur’ân-ı Kerîm’de geçen diriltme ve haber verme hâdisesinin, ispritizma ile ne uzaktan, ne de yakından ilgisi var. Çünkü âyetin siyak ve sibakı buna mütehammil değildir. Cenâb-ı Hakk onu bir muʹcize olarak diriltmiştir. Âyetin son kısmı: «Aklınızı iyice kullanasınız diye âyetlerini size gönderir. » meâlindedir ki, muʹcizenin insanlar üzerindeki te’sirini beyân ederek akıl sâhiplerini inkâr fırtınasından kurtarmak ister.
AHLÂKÎ YÖNÜ:
(Ve iz gateltum nefsen…)
İşte Yaratan’ın kudretine, tekrar dirilmenin hakikatına, ölüm ve dirimin tabiatına delâlet eden açık bir belge. Cenâb-ı Allah sığırın boğazlanmasındaki hikmet perdesini kaldırıyor ve âhirete dosdoğru îmân edip dünya hayatını ona göre düzenlemenin lüzumuna işâret ediyor. Çünkü ölümden sonra tekrar dirilmeye inanmak kadar ahlâkı yükselten bir esas ve prensip düşünülemez. Kur’ân-ı Kerîm bu müessir prensipi milletlerin kafasına zerketmek için geçmiş milletlerden misaller veriyor ve olayları, aklı harekete geçirecek şekilde bizlere aktarıyor. (leallekum tağgılûn) buyuruyor.
Evet, Kur’ân-ı Kerîm, önce insanın duygu ve düşüncesine hitab eder, sonra akla lâyık olduğu değeri verir. Hislerin insan üzerindeki te’siri çok büyüktür. Aklı harekete getirmek için ona ilk malzemeyi veren hislerdir. Bunun için Cenâb-ı Hak âhirete, hesap ve cezâ gününe inanmak için önce İsrâîloğulları’nın hislerine teʹsir edecek bir maktulü diriltiyor. Bu açık mu’cizeyle lüzumlu malzemeyi verdikten sonra: «Aklınızı iyice kullanasınız diye âyetlerini size gösterir, » buyuruyor.
Ayni metodu Hazret-i İbrâhim’in de tâkip ettiğini yine Kur’ân’dan öğreniyoruz: «Bir vakit de İbrâhim: «Rabbim! Ölüleri nasıl diriltirsin, bana göster? » demişti. Allah ona: «İnanmadın mı? » buyurmuştu. O da: «Hayır, inandım (ve inanıyorum) fakat kalbim yatışsın diye (arzuluyorum)» demişti. » (Bakara Sûresi: 260. âyet).
İbrâhim (A. S. ) kâinattaki nizamdan istidlâl ederek aklıyla inandığı ve bütün şüpheleri attığı halde itmi’nane kavuşmak için hislerine hitap edilmesini istemiş ve bu arzusu yerine getirilmiştir.
O halde, yalnız hisse bağlı kalmak, aklı kullanmamak bizi gerçeğe ulaştıramaz. Sadece akla bağlı kalmak ve her şeyin onunla halledileceğine inanmak da doğru değildir. Akıl; imân ve basîretten ışık, duygu ve düşünceden malzeme aldığında hakikatı keşfedebilir. Kur’ân-ı Kerîm’in talim etmek istediği işte budur.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
(Summe gaset gulûbukum mim bağdi zâlike)
İnsanları harekete getiren, onları itaatkâr bir cemiyet hâline sokan akıl değil imândır. İmânı besliyen, İlâhî buyruklardır. Duygularımız aklın; akıl da îman ve basîretin emrine girmelidir. Yukarıdaki âyetlerde, İsrâîloğulları için âyet ve mu’cizeler gösterilmiş ve imânı beslemek için Tevrat indirilmişti. Fakat ruhî varlıklarını maddî hayatlarına tercîh edemiyen, cehalet ve nefsanî arzularını ulvî hakikatler uğrunda fedâ edemiyen bu zavallıların kalbleri katılaştıkça katılaştı. Aşağıdaki âyetlerde ise, onların kalb katılığını, taş gibi veya daha katı olduğunu beyân ederek İlâhî nizamlara isyân edenlerin böylesine bir rûhî maraza mübtelâ olacaklarına işâret ediliyor.