MEÂLİ:
6- Ey imân edenler! Eğer din ve ahlâk sınırlarını aşan yozmuşun biri size bir haberle gelirse, onu (o haberin doğru olup olmadığını) iyice araştırın, sonra bilmeden bir topluluğa kötülükte bulunursunuz da yaptığınıza pişman olursunuz.
7-8- Bilin ki, aranızda Allahʹın Peygamberi bulunuyor. Eğer O, birçok işlerde size uymuş olsaydı, elbette sıkıntıya uğrar, kötü duruma düşerdiniz. Ne var ki Allah, imânı size çok sevdirdi de onu kalbinizde süsleyip çekici kıldı. (Buna karşılık) küfrü, dinî ve ahlâkî sınırları aşmayı, baş kaldırıp itaâtsizlikte bulunmayı size çirkin ve tiksindirici göstermiştir. İşte bu ölçüde olanlar, Allahʹtan geniş lütuf, bol ihsân ve bir nîmet olarak doğru yolda bilerek yürüyenlerdir. Allah, bilendir ve hikmet sâhibidir.
İNİŞ SEBEBİ
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz, Velîd b. Ukbe’yi (R. A. ), Benî Mustalık Kabilesiʹne zekât toplamak üzere göndermişti. Ne var ki, Velîd ile bu kabile arasında cahiliyet devrinden mîras kalma bir düşmanlık devam ediyordu. Kabile halkı, Resûlüllahʹın (A. S. ) emrine ta’zîm olsun diye Velîdʹi saygıyla karşıladılar. Velîd ise, şeytanın fısıltılarına kulak vererek onların kendisini öldüreceklerini sanıp kaçtı ve Hz. Peygamberʹe (A. S. ) gelip, Mustalık Oğulları’nın zekât vermiyeceklerini söyledi. Hz. Peygamber bu olaya çok üzüldü ve biraz da öfkelendi. Bu arada adı geçen kabilenin aklı eren ileri gelenleri durumu tahmîn edip acele Medine’ye geldiler ve Peygamber (A. S. ) ile görüşüp gönderdiği tahsildarı saygı ile karşıladıklarını, ancak buna rağmen onun vehme kapılıp zekât toplamadan geri döndüğünü anlattılar. Bu arada sizden, geri dönmesi için yazılı bir emir aldığını ve Resûlüllah’ın bu emirle Mustalık Oğullarıʹna gazap ettiğini ilâveten bildirdiler.
Resûlüllah’ın (A. S. ) şüphesi tam anlamıyla zâil olmadı. Durumu yerinde ve etraflıca tahkîk etmesi için Hâlid b. Velîd’i (R. A. ) görevlendirdi ve işi gizli tutmasını tenbîh etti ve sonra şöyle buyurdu: «Ya Hâlid! Bak, eğer onlarda imânlarına delâlet eden bir durum görürsen, mallarının zekâtını kabul et. Böyle bir belirti görmez isen, kâfirlere ne yapılması gerekiyorsa, onlara da onu yap! »
Hâlid b. Velîd (R. A. ) aldığı emir üzerine hareket etti. Hem akşam, hem de yatsı namazı için ezan okuduklarını işitti. Şüphesi kalmayınca, zekâtlarını aldı ve onlardan son derece itaât ve saygı gördü. Dönüp durumu Hz. Peygamberʹe (A. S. ) arz ettiğinde, ilgili âyetler indi. (Esbâb-ı Nüzûl/Nisâbûrî: 261- Lübabu’t-te’vîl: 4/166)
İLGİLİ HADÎSLER
«İslâm açık ortadadır. İmân ise kalptedir. » (Müsned-i Ahmed: 3/135)
«Teenni (soğukkanlılık, sakinlik ve sabırlı olmak) Allahʹtandır. Acelecilik ise şeytandandır. » (Tirmizî/birr: 66- İbn Hibbân)
ŞÂHİTLİK VE HUKUKÎ YÖNÜ
«Ey imân edenler! Eğer din ve ahlâk sınırlarını aşan yozmuşun biri size bir haberle gelirse, onu (o haberin doğru olup olmadığını) iyice araştırın.. »
Fâsik: Fisk kökünden türetilen bir sıfattır. Fisk ve füsûk: Allah’ın emirlerini terketmek, hakka karşı gelip doğru yoldan çıkmak anlamına gelir. Ayrıca zina ve hayasızlık manâlarında da kullanıldığı vâkidir.
Toplumda bu karakterde insanlar eksik değildir. İlâhî emirleri terkedip, haktan ve doğruluktan ayrılan kimse, rahatlıkla yalan söyleyebilir; aynı zamanda fitne çıkarmaya özenebilir.
O halde böyle karakterde olan kişiler, çoğu zaman gayr-i âdil olurlar. Verdikleri haber kabule şayan sayılmamalı, tez elden tahkîk edilmelidir.
Bunun aksine İlâhî emirlere uyup âdil olduğu ve doğru yolda yürüdüğü bilinen ve böyle tanınan bir müʹminin verdiği haber kabul edilebilir. Çünkü haber bir emanettir; fisk ise onu boş ve anlamsız kılan bir karinedir.
İmam Şâfiî’ye göre: Fâsik, nikâhta şahit olamaz. İmam Ebû Hanîfe ile İmam Mâlikʹe göre, olabilir.
Aynı zamanda müctehid imâmlar bu âyetin ve Resûlüllahʹın (A. S. ) uygulamasının ışığı altında, şer’î hükümlerle ilgili konularda ve şâhsî hukukta bir kişinin şahitliğinin kabul edilemiyeceğini hükme bağlamışlardır.
Ancak şehadet nisabı, olaylara ve konulara göre değişir. Öyle ki, her olay ve konu için sadece iki şâhit veya iki kadın şâhitle bir erkek şâhit yeterli olmayabilir.
O halde İslâm Hukukuna göre, şahitliği beş bölümde toplayabiliriz:
1- İlâhî haklara dayanan zinâ isnadında dört erkek şâhit gerekir. Üç şahidin bu husustaki şehadetine itibar edilmez ve bundan dolayı iftira suçuyla her birine seksen değnek şer’î ceza uygulanır.
2- Diğer şer’ân hadleri gerektiren konularda iki erkek şâhit gerekir. Adam öldürmek ve içki içmekle ilgili şahitlik bu cümledendir.
3- Yukarıdaki her iki konu hakkında kadınların şahitliğine itibar edilmez ve onların bu husustaki şahitlikleri dinlenmez.
4- İnsan haklarına dayalı olan konularda ise, ya iki erkek, ya da bir erkek, iki kadının şehadeti gerekir. Bu hususlarda yalnız kadınların şahitliği muteber değildir.
5- Ancak insan haklarıyla ilgili bir konuda, yalnız kadınların görüp tesbiti mümkün olması, erkeklerin mümkün olmaması halinde sadece kadınların şahitliği kabul edilir. Meselâ kadın hamamında bir adam öldürme olayı meydana geldiği takdirde, yalnız kadınların şahitliğine itibar edilir. (Geniş bilgi için bak: Bedayi’u’s-Senayi’ Fi-Tertibi’ş-Şerâyi“: 6/266-270 ve 7/33-64)
PEYGAMBERʹE (A. S. ) UYMAK
«Bilin ki, aranızda Allahʹın Peygamberi bulunuyor. Eğer O, birçok işlerde size uymuş olsaydı, elbette sıkıntıya uğrar, kötü duruma düşerdiniz.. »
Hz. Muhammed (A. S. ) hem peygamber, hem devlet adamı, hem de ordu kumandanıdır. Din işlerini, bütünüyle vahye dayanarak yürütürdü. Dünya işlerini de bazan Melek Cebrâil’in talimatına göre, bozan da Melek Cebrâil bir talimat indirmediğinde, ashabının ileri gelen ve umur bilenleriyle istişarede bulunarak yürütüp gerekeni yerine getirirdi.
Acelecilik, hissî davranma, nefse uyma insanın tabiatında mevcuttur. Oysa Peygamber (A. S. ) Efendimiz bu gibi sıfatlardan arındırılmıştı. Gerek Hudeybiye’de, gerekse Velîd b. Ukbe olayında eğer ashabından çoğunun görüş ve düşüncesine uysaydı, sonuç çok kötü olur, birçok kimsenin kanı yok yere akar ve telâfisi zor gedikler açılırdı. O bakımdan Resûlüllâh (A. S. ) böylesine önemli ve muhataralı konularda, hislerin kabardığı hallerde ashabının görüşüne uymazdı. Soğukkanlı olmayı, sabretmeyi ve olayı sebep ve sonucuyla düşünmeyi tercîh ederdi.
Bu, mü’minlere yön tâyin etmekte ve liderlerin olaylar karşısında çok dikkatli olmalarını ilhâm etmektedir.
ALLAHʹIN MÜ’MİNLERE ÜÇ BÜYÜK LÜTFU
«Ne var ki Allah, imânı size çok sevdirdi de onu kalbinizde süsleyip çekici kıldı. (Buna karşılık) küfrü, dinî ve ahlâkî sınırları aşmayı, baş kaldırıp itaâtsizlikte bulunmayı size çirkin ve tiksindirici göstermiştir.. »
Kulun himmet ve gayreti Allah olunca, Cenâb-ı Hak onun kalbinde üç feyiz meydana getirir:
1- İmânı çok sevme duygusu gelişir,
2- İmân gönülde kökleşip çekici duruma gelir,
3- Küfür, fisk ve isyâna karşı tiksinme hissi iyice belirginleşir.
Mekke’de Resûlüllahʹa (A. S. ) inanıp bağlanan mü’minler, imânlarından kaynaklanan bir zevkle, yurtlarını, mallarını ve hısımlarını terkederek Medineʹye ve daha önce de bir kısmı Habeşistanʹa hicret etmişlerdir.
İman onlara o kadar süslü ve çekici gelmişti ki, bu uğurda karşılarına çıkan her türlü saldırı, işkence, alay ve benzeri tecavüzlere göğüs germesini ve dayanma gücünü ortaya koymasını bilmişlerdi. Hiçbir olumsuz olay, onları bu güzel ve çekici nimetten uzaklaştıramamıştı.
Yine bu bahtiyar ve saygıdeğer mü’minler fethettikleri hiçbir ülkede, yağmacılık yapmamış, kadın ve kızlara tasallutta bulunmamış ve her zaman Allah korkusuyla hareket edip adâletten ve güzel ahlâktan ayrılmamışlardır. Çünkü dosdoğru imândan ve onun ürünü olan sâlih amellerden başka diğer her iş ve amelden tiksinmişler, nefret etmişlerdir.
Bu da, Hz. Peygamberʹe (A. S. ) dosdoğru uyup kendi mantıklarına ve kişisel görüşlerine göre hükmetmemelerinden kaynaklanmaktaydı.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, ahlâkan düşük bir kişinin getireceği habere itibar edilmemesi konu edildi. Mü’minlerin kendi görüşleri doğrultusunda hüküm vermemeleri, birçok konularda Resûlüllahʹa uymaları emredilerek hatâlı düşünce ve davranışta bulunmamaları tavsiye edildi.
Aşağıdaki âyetlerle, müʹminlerden iki grubun arası açılıp birbirleriyle vuruşmaya yöneldikleri zaman, onların arasını düzeltmemiz emrediliyor ve nasıl hareket etmemiz gerekiyorsa, o hususta bilgi veriliyor ve mü’minlerin kardeş oldukları belirtilerek ona göre bir hava oluşturmamız bildiriliyor.