MEÂLİ:
56- Ey imân eden kullarım! elbette benim (size hazırladığım) yeryüzü geniştir ve ancak bana ibâdet edin.
57- Her canlı ölümü tadacaktır. Sonra da bize döndürüleceksiniz.
58- İmân edip iyi-yararlı amellerde bulunanları gerçekten altlarından ırmaklar akan, içinde devamlı kalacakları Cennetʹin yüksek (hoş manzaralı) kısımlarına yerleştireceğiz. (İyi-yararlı) amelde bulunanların mükâfatı ne güzeldir!
59- Onlar (Dünya’da hem küfrün saldırısına, hem ibâdetin devamına) sabredip Rablarına güvenir ve dayanırlar.
60- Hayvanlardan nicesi var ki, kendi rızıklarını (sağlayıp) taşıyamazlar. Allah onlara da rızık veriyor, size de. O, işiten ve bilendir.
İNİŞ SEBEBİ
Mekke’de Allah’ın varlığına ve birliğine, Hz. Muhammed’in (A. S. ) peygamberliğine inandıkları ve kutsal Kâbeʹde «Tevhîd Meş’alesi»nin yeniden yanmasını arzu ettikleri için, zâlim müşrikler, özellikle ileri gelen şımarıklar tarafından işkenceye uğratılan, ekonomik ablukaya alınıp aç ve sefil bırakılan ve ibâdetleriyle alay edilen kimsesiz fakir müʹminler birçok sıkıntılar çektiler, ama imanlarından hiçbir şey feda etmediler; Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizi kendi haline bırakıp çekilmediler. Cenâb-ı Hak onlara hicret ruhsatı verir anlamda yukarıdaki âyetleri indirdi. Böylece hem ibâdete sımsıkı sarılmaları ve kurtuluşun Hakkʹa kullukta olduğu belirtildi, hem de yakın gelecekte çok şeylerin değişeceği, müʹminlerin başka bir yere hicret etmelerinin mümkün olacağı işâret yoluyla haber verildi.
İLGİLİ HADÎSLER
«Şehirler kasabalar Allahʹın şehri ve kasabasıdır; kullar da Allahʹın kullarıdır. Artık ne yerde hayır elde edeceksen orada otur. » (Müsned-i Ahmed: 1/166)
«Seyahat ediniz ki sıhhat bulup zengin olasınız. » (Müsned-i Ahmed: 2/380)
«Sefere çıkınız ki kazanç sağlayasınız. Oruç tutun ki sıhhat bulasınız. Savaşınız ki ganimete erişesiniz. » (Müsned-i Ahmed: Ebû Hüreyre (R. A. )den)
«Cennet’te öyle çardaklar var ki, dışı içinden, içi de dışından görünür. Cenâb-ı-Hak onları (muhtaçlara) yediren, güzel söz söyleyen, namaz ve orucun gereğine uyup yerine getiren, insanlar uyurken kalkıp ibâdet edenlere hazırlamıştır. » (Müsned-i Ahmed: 2/173- 5/343)
HİCRETE RUHSAT
«Ey iman eden kullarım! elbette benim (size hazırladığım) yeryüzü geniştir ve ancak bana ibâdet edin. »
Bir ülke, ya da şehir ve kasabada geçim sıkıntısı başgösterir veya Allah’a dosdoğru ibâdet etme imkânı ortadan kalkar; din ve vicdan hürriyeti çiğnenir ve bunu düzeltmeye güç getirilmezse, o takdirde müʹmin kişinin başka bir yere hicret etmesinde bir sakınca yoktur. Bunun dışında İslâm her zaman -şartlar elverdiğinde- seyahati teşvik etmiştir. Çünkü geçim sıkıntısı aileyi; din ve vicdan hürriyetinin kısıtlanması veya kaldırılması kalbi ve ruhu sıkıp rahatsız eder. Oysa insanın dünya hayatında bu maddî ve mânevî ihtiyacının karşılanması son derece lüzumludur.
Böylece Mekke’de her iki sıkıntıya ve hürriyetsizliğe maruz bırakılan ashab-ı kirâmın şartlar elverdiğinde başka bir ülkeye veya beldeye hicret etmelerine ruhsat verilmiş ve bu ruhsat aynı sıkıntıya mâruz kalan, benzeri şartlar içinde bulunan mü’minler için de geçerli bir hüküm olarak kalmıştır.
HER CANLI ÖLÜMÜ TADACAKTIR
«Her canlı ölümü tadacaktır. Sonra da bize döndürüleceksiniz. »
Ölüm, hayat yolu üzerinde bir dönüm noktası, bir başkalaşma devresi ve eskiyen bedeni atıp yenisine kavuşma olayıdır. Çocukken ve genç yaşta bir hastalık, bir kaza sebebiyle ölüm dışında yaşlılıktan dolayı ölmek, önüne geçilmez bir kanundur, vakti gelince hükmünü yürütür. İlim, insan ömrünü biraz uzatabilir, hastalıklara çare bulabilir, fakat ölüme aslâ.. Zira belirli bir çağdan sonra her canlının bütün organlarında düşkünlük görülmeye başlar. Vücudun madde ve enerji alışverişi yetersiz hale gelir. Böylece ihtiyarlama sırasında organizmada meydana gelen değişikliklerin başlıcaları şunlardır: Dokularda bozulma, kansızlık, kemiklerde kireç birikmesiyle kemiklerin sertleşmesi ve yine kemiklerdeki değişiklikler sebebiyle boyun kısalması, kan hücrelerinde mukavemetin azalması, kafanın küçülmesi, kalpte büyüme, damar esnekliğinin azalması, karaciğerin ufalması, beyin ağırlığının azalması, yağlamada değişiklikler..
Saydığımız değişmeler, türlü şekillerde kendini gösterir. Bunlar yavaş yavaş ortaya çıktığı gibi birdenbire de başlayabilir. Gençlikle ihtiyarlık arasında kesin bir çizgi yoktur.
İşte ölüm olayını hazırlayan sebeplerden önemli bir kısmını ilim adamları tesbit edip ortaya koymuş bulunuyor. Vücudun bu seyrini değiştirmenin mümkün olmadığını yine İlmî tesbitler bize haber veriyor.
Ölüm olmasaydı, dünya hayatı bir bakıma hikmetsiz kalır ve yerküre insanlara dar gelirdi. Böylece dünyada yaşamak bir işkence haline dönüşürdü. Dünyanın alabileceği kadar insan yaratılmış olsa, o zaman da bizler ve milyarlarca insan hayat sahnesine çıkmazdık. Nesli devam ettirme kanunu olmaz, o sebeple de aile ve hısımlık bağları dumura uğrardı. Bunun gibi sayamıyacağımız kadar sakıncalar doğar ve mutlak bir dengesizlik ve düzensizlik hüküm sürerdi.
Şüphesiz ki Cenâb-ı Hak mutlak hikmet sahibidir; Oʹnun kudret elinden çıkan her şey ölçülü, dengeli, düzenli, faydalı ve hikmete dayalıdır. Anlaşıldığı gibi, dünya hayatının tadı, önemi ve anlamı ölümle ve âhiret hayatıyla belirginleşmekte ve anlaşılmaktadır; aynı zamanda bu iki ayrı âlem ve onlarla ilgili iki ayrı hayat birbirini tamamlamakta ve biri diğerinin hikmet-i vücudunu ortaya koymaktadır.
Diğer önemli bir husus da şudur: Varlıkta, insan dahil her şey, Cenâb-ı Hakkʹın kudretinin eseridir ve her şey eninde sonunda o kudrete döndürülecektir. Bu da ölüm olayı gibi değişmeyen bir kanundur. O halde Allahʹı bilen ve Oʹna kulluk edip emirlerine ve koyduğu nizama uyan kimse, ümitle, şevkle ve hevesle O’na dönmeyi arzular. Bu da dünya hayatını bir işkence, mutlak bir ümitsizlik durumundan kurtarıp insanın kalbini ve ruhunu büyük ümitlerle doldurur. Zira imân temeli üzerinde filizlenip geliştirilen sâlih amellere karşılık ikinci hayatta büyük mükâfatların hazırlandığını, bizzat bizi yaratıp varlık alanına getiren Rabbimiz haber vermektedir.
Unutmamak gerekir ki, nîmet külfet mukabilindedir. Sonsuz nîmetlere erişip ebediyen mutlu olabilmek için, önce dünyaya getirilişimizin hikmet ve amacını bilmeliyiz. Sonra da hak uğrunda karşımıza çıkan birçok tehlikelere, sıkıntılara göğüs gerip Allah’tan yardım beklemesini bilmeliyiz. İşte bu noktada çetin sınavlar bizi beklemekte ve başarılı bir hayat sürüp sürmediğimiz bu merhalelerde ortaya çıkmaktadır.
Ashab-ı Kirâm Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizʹden aldıkları ilim ve irfanla bu gerçekleri çok iyi öğrenip benimsedikleri içindir ki, Mekkeʹde çok zorlu ve sıkıntılı günler geçirirken imân ve irfanlarından bir şey kaybetmediler. Önlerine çıkan her sınavı başarıyla verip yollarına devam ettiler. Cenâb-ı Hak onları ve onların yolunda yürüyenleri şu âyetle ne güzel övüp müjdelemektedir: «İman edip iyi yararlı amellerde bulunanları gerçekten altlarından ırmaklar akan, içinde devamlı kalacakları Cennet’in yüksek (hoş manzaralı) kısımlarına yerleştireceğiz. (İyi yararlı) amelde bulunanların mükâfatı ne güzeldir! Onlar (dünyada hem küfrün saldırısına, hem ibâdetin devamına) sabredip Rablarına güvenip dayanırlar. »
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, Mekke’de aralıksız zulüm ve iftiraya uğrayan mü’minlerin başka bir beldeye veya ülkeye hicret edebileceklerine işâret edildi; aynı zamanda kurtuluşun yakın olduğu dolaylı şekilde haber verildi. Allahʹa kulluğun en büyük güven ve huzur kaynağı olduğu belirtilerek her hâl-ü kârda ibâdete devam edilmesi emredildi. Arkasından ekonomik ablukaya alınan mü’minlerin rızık konusunda da fazla ümitsiz olmamaları hatırlatılarak Cenâb-ı Hakkʹın her canlının rızkını hazırlayıp belli ölçü ve kanunlara bağladığı hatırlatıldı.
Aşağıdaki âyetlerle, Arap Yarımadası’nda ve özellikle Mekkeʹde yaşayan putperestlerin çoğunun Allah hakkında az da olsa bilgileri bulunduğuna dikkatler çekiliyor, ancak putları Allah’a ortak koşmaları sebebiyle Tevhîd İnancı’ndan kopup uzaklaştıklarına işâret ediliyor. Yukarıdaki beyân biraz daha genişletilerek, rızık taksiminde İlâhî plân ve proğrama değinilerek aydınlatıcı bilgi veriliyor.