MEÂLİ:
4- Senden kendilerine nelerin helâl kılındığını soruyorlar; de ki: Size temiz, yararlı şeyler helâl kılınmıştır. Eğittiğiniz ve Allahʹın size öğrettiğini öğrettiğiniz avcı hayvanların sizden yana yakaladıklarını yeyiniz ve üzerine Allahʹın ismini anınız (Besmele çekiniz).
Allah’tan korkup kötülüklerden (murdar ve zararlı şeylerden) sakının. Şüphesiz ki Allah hesabı çabuk görendir.
İNİŞ SEBEBİ
Ashabdan Adiy bin Hâtem ile Zeyd bin Mühelhil (R. A. ), Resûlüllâh (A. S. ) Efendimize gelerek:
- «Ya Resûlellah! biz köpek, doğan, şahin ile avcılık yapan bir kavimiz; ayrıca Deri’ ve Huriye ailelerine ait avcı köpekler yabanî sığır, eşek ve geyikleri yakalarlar, kimine yetişilip boğazlanır, kimine yetişilmeden avcı hayvan tarafından parçalanıp öldürülür. Allah ise ölü hayvanın haram kılındığını bildiriyor. Bunlardan bize neler helâldir? »
Diye sorduklarında, yukarıdaki âyet iniyor. (Esbâb-ı Nüzul/Nisâburî - Lübabü’t-Te’vîl/Alaeddin Ali)
İbn Cerîr Taberî’nin tesbitine göre: Melek Cebrâîl, Resûlüllahʹa (A. S. ) gelip içeri girmek üzere izin istemiş, ama kendisine izin verildiği halde girmemişti. Sonra da «Ey Allah’ın Peygamberi! senden izin aldık ama (biz melekler) içeride köpek bulunan bir eve girmeyiz.. » demiştir. Bunun üzerine köpeklerin öldürülmesi emredilmişti. Sonra da avcı ve koruyucu köpeklerin öldürülüp öldürülmeyeceği sorulmuştu. Bunun üzerine yukarıdaki âyet inmiştir. (İbn Cerîr Taberî - Buharî/bed-i halk: 7, 17 - Müslim/libas: 81, 82, 83, 84)
İLGİLİ HADÎSLER
«Kim (yanında) bir köpek tutup (beslerse) şüphesiz ki onun her günkü amelinin (sevâbından) bir kırat eksilir. Ancak bağ-bahçeyi veya davarları koruyan köpek müstesnâ.. » (Buharî/bed-i halk: 17, hars: 3 - Müslim/müsakat: 59 - Tirmizî/seyd: 17)
«Kim av için, davarları ve araziyi korumak için değil de (keyfî olarak) köpek edinirse, her gün onun sevâbından iki kırat eksilir. » (Sahih-i Müslim)
Adiy bin Hâtem (R. A. ) anlatıyor:
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimize sordum, dedim ki:
- Ey Allah’ın Peygamberi! biz şu köpeklerle avcılık yapan bir kabileyiz. (Bu hususta ne buyurursunuz? ).
Cevap verdi:
- «Eğitilmiş köpeğini (av üzerine) salıverdiğin ve üzerine de Allah’ın adını andığın (Bismillah dediğin) zaman senin için yakaladığını ye, ancak köpek yakaladığından yerse, artık ondan yeme. Çünkü kendisi için yakaladığından endişe ederim. Üzerlerine Besmele çekilmemiş bazı köpekler de ona katılıp avı yakalıyarak öldürürlerse ondan da yeme. Çünkü sen ancak kendi köpeğin üzerine (yani onu salıverirken) Besmele çekmiştin, diğerleri üzerine değil. » (Buharî/hars: 3, bed-i halk: 17, zebâyih: 6 - Müslim/müsakat: 50, 51, 52, 53, 54, 57, 61, sayd: 1, 3)
Ebû Saʹlebe (R. A. ) Anlatıyor:
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimize sordum, dedim ki:
- Ey Allahʹın Peygamberi! biz, kitap ehline ait bir bölgede bulunuyoruz. Onların kaplarındaki yiyecekten yiyelim mi? Hem de avcılığa elverişli arazide bulunuyor, okumla, eğitilmiş ve eğitilmemiş köpeklerimle avlanıyorum. Bunlardan hangisi bize elverişlidir?
Allah Resûlü (A. S. ) şu cevabı verdi:
- «Kitap Ehline ait kaplara gelince: Başka kap bulabildiğiniz takdirde onlarda yemek yemeyin. Başkasını bulamadığınızda, yıkayın da öylece içinde yemek yeyin. Okunla avladığına gelince: Allahʹın adını (Besmeleʹyi) okun üzerine çekip atarsın, böylece avladığın hayvanın etini yiyebilirsin. Eğitilmiş köpeğinle avlayıp (köpeği salıverirken) üzerine Allahʹın adını anarsın ve öylece yakaladığını yiyebilirsin. Eğitilmemiş köpeğinle avladığını yeme.. Ancak henüz diri iken yetişip boğazlarsan yiyebilirsin. » (Müslim/sayd: 1, 3 - Buharî/zebâyih: 2, 3, 7 - Ebû Dâvud/edahî: 22 - Tirmizî/sayd: 1, 6 - Nesâî/sayd: 1, 3, 5, 6, 7, 8, 18, 20, 21 - Ahmed: 1/231)
AVCI HAYVANLAR
«Eğittiğiniz ve Allahʹın size öğrettiğini öğrettiğiniz avcı hayvanlar... »
Kurʹânʹda bu konuda CEVÂRİH tabiri kullanılmıştır. Bu, ceriha ʹnın çoğuludur. Cerh kökünden türetilmiştir. Genel olarak yaralama, çürütme ve keskin bir âletle yarıp açma anlamına gelir. Terim olarak, yırtıcı hayvanlardan eğitilmiş olanlar kasdediliyor. Köpek, doğan, pars, şâhin ve benzeri avcı hayvanlar bu cümledendir. Bunlar yakaladıkları av hayvanını genellikle yaraladıkları için hepsine birden CEVARİH denilmiştir.
MÜKELLİBÎN: M ü k e l l i b sıfatının çoğuludur. Köpek ve benzeri avcı hayvanları eğitip besleyenlere verilen bir addır.
Müctehit imamlar bu meselede bir takım şartlar tesbit etmişlerdir. Avcı hayvanlarla avlanan bir hayvanın helâl olabilmesi için:
a) Avcı hayvanın eğitilmiş olması,
Hanefîlere göre, en az üç defa sahibi çağırınca gelmesi, «dur! » deyince durması gerekir. Hanbelî fukahasına göre, iki defa, Tabiînden Hasan el-Basrî’ye göre bir defa yeterlidir.
b) Yakaladığı avdan yememesi,
c) Av üzerine gönderilirken üzerine Besmele çekilmesi,
d) Avcılık yapanın Müslüman olması,
e) Fukahadan bir kısmına göre, köpeğin siyah olmaması şarttır.
Avcı hayvan yakaladığı avı, sâhibi yetişmeden yaralayıp öldürürse, bu doğrudan boğazlanma yerine geçer ve eti yenir. Ama öldürmeden sahibi yetişirse, o takdirde boğazlaması gerekir.
Ok ve ateşli silâhlarla Besmele çekerek atılan kurşun isâbet eder de avcı yetişmeden hayvan ölürse, bu da doğrudan boğazlama yerine geçer ve eti helâl olur. Henüz ölmeden sahibi yetişirse boğazlar.
Bu konuda geniş bilgi için Fıkıh Kitapları Sayd ve Zebayih bahsine bakılması tavsiye olunur.
TAYYİBAT
«De ki: Size temiz, yararlı şeyler helâl kılınmıştır. »
Cahiliye devri Arapları bazı temiz ve yararlı şeyleri kendilerine haram kılmışlardı. Örneğin, kendilerine göre bazı ölçü ve kıstaslar koyup belirledikleri develere Bahiyre, Sâibe, Vasiyle ve Ham isimlerini vererek bunların etini, sütünü, yününü kendilerine haram sayarlardı. Bir bakıma bu develer tabulaştırılırdı. İslâm, bu ölçüsüz ve anlamsız âdet ve inançları kökünden kaldırdı. İnsanın yaratılışındaki saygınlığına ve ruhunun yüceliğine, aynı zamanda beden ve ruh sağlığına yararlı olanı helâl, zararlı olanı haram kıldı.
İşte âyette geçen TAYYİBAT deyimi bu hakikati çok kapsamlı ve özetlenmiş biçimde yansıtmaktadır.
Tayyibatʹın karşıtı HABÂİS’dir. Murdar, zararlı, iğrenç şeyler demektir. Sözlük ve terim olarak ta y y i b, beden ve ruhun lezzet duyduğu helâl şeyler anlamına gelir. Bu da inanmış ve dinî kültür almış kişilerin duyduğu lezzet ve iştiha ile yorumlanır.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetle Kurʹân’ın mü’minlere sunduğu kadri yüce nîmetlere yer verildi, temiz ve yararlı şeylerin helâl kılındığı açıklandı. Av ve avcı hayvanlarla ilgili hükümler bildirildi.
Aşağıdaki âyetle, yine temiz ve yararlı şeylerin helâl kılındığına temas edilerek İlâhî nîmetlerin bir başka bölümü açıklanıyor. Kitap Ehliyle diyalogun devamını sağlamaya yönelik hükümler getiriliyor. İffetli kadınlarla evlenme konusuna dönülerek bu arada erkeklerin iffetli, zinadan uzak temiz bir hayat yaşamalarının gereğine dikkatler çekiliyor. Böylece dinin bütün hükümlerine kayıtsız, şartsız uymanın sağlam bir imâna dayalı olduğu hatırlatılarak bunu inkâr etmenin insanı büyük bir zarara uğratacağı bildiriliyor.