MEÂLİ:
38- Süleyman, «ey ileri gelenler! bana teslimiyet gösterip gelmelerinden önce sizden hanginiz o melikenin tahtını bana getirebilir? » dedi.
39- Cinlerden bir ifrit, «sen yerinden henüz kalkmadan ben onu sana getiririm. Ben herhalde ona karşı hem güçlüyüm, hem de güvenilirimdir, » dedi.
40- Yanında kitaptan (az-çok) bilgisi bulunan biri ise şöyle dedi: «Sen gözünü açıp kapamadan onu sana getiririm» derken, Süleyman onu (melikenin tahtını) yanında karar kılmış bir halde görünce dedi ki: «Bu, Rabbımın lûtf-u kereminden (bana verilen bir nîmet)dir ki şükür mü edeceğim, nankörlükte mi bulunacağım diye beni deniyor. Tabiî kim şükrederse, o ancak kendi lehine şükretmiş olur; kim de nankörlük ederse, elbette Rabbim ganiy (her şeyden müstağnidir, kimsenin şükrüne ihtiyacı yoktur; ama herkes O’na mutlaka muhtaç)dır. Kerîm (iyilik ve ihsan sâhibi)dir. »
41- Süleyman, «tahtını ona tanıyamıyacağı hale sokun da bakalım onu tanıyabilecek mi, yoksa tanımayanlardan mı olacak? » dedi.
42- Melike gelince, «tahtın böyle mi idi? » denildi. O da «onun gibi bir şey! bundan daha önce bize bilgi verilmişti; bizler de teslîm olmuş idik, » dedi.
43- Melikeʹyi (bu teslimiyetten) alıkoyan, Allahʹtan başka taptığı şeydi; çünkü o inkârcı bir milletten idi.
44- Ona, «Köşke gir! » denildi. Melike köşkün (selâmlık kısmını) görünce onu derince büyük bir su (havuzu) sandı ve bacaklarını sıvadı. Süleyman: «O camdan kaplı bir salondur» dedi. Melike «Rabbim! » dedi, «doğrusu ben kendime haksızlık ettim ve artık Süleyman’la beraber âlemlerin Rabbi Allahʹa teslîm oldum. »
CİNLERDEN BİR İFRİTİN HÜNERİ
«Süleyman, «ey ileri gelenler! bana teslimiyet gösterip gelmelerinden önce sizden hanginiz o melikenin tahtını bana getirebilir? » dedi.. »
Kurʹân-ı Kerîmʹin bu anlatımından, Süleyman Peygamber’in de çevresinde istişarî bir kurulun yer aldığı anlaşılıyor. Hem din, hem devlet işlerini idare edip yürüten bir peygamberin veya onun izinde olan bir devlet adaminin dünya işlerinde tek başına karar vermesi pek doğru olmaz. Nitekim her iki görevi bir arada yürüten Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizʹe Cenâb-ı Hak şöyle emir ve tavsiyede bulunmuştur: «(Dünya) işiyle ilgili hususlarda onlara danış», yani istişarede bulunarak görüşlerini al.. (Âl-i İmrân Sûresi: 159) Diğer bir âyette de, «(Mü’minlerin) işleri kendi aralarında danışma iledir» (Şura Sûresi: 38) buyurularak Allah’a inanan her devlet adamının bir istişarî kurula da ihtiyacı bulunduğuna işâret ediliyor.
Süleyman Peygamber geniş nüfuzunu, devletinin gücünü göstermek için çevresindeki istişarî kuruldan birinin, melike henüz Hakk’a teslim olup gelmeden onu tahtıyla birlikte huzuruna getirmesini irâde etti. Bunun üzerine cinlerden bir ifrit, verilen bu emri yerine getirebileceğini bildirerek şöyle dedi: «Sen yerinden henüz kalkmadan ben onu sana getiririm. Ben herhalde ona karşı hem güçlüyüm, hem de güvenilirimdir. »
«Cinlerden bir ifrit» sözünün yorumu ne olabilir?
Ünlü müfessir Kurtubî ve Fahrüddîn Râzîʹnin tesbitlerine göre «ifrit» ismi şu manalarda kullanılır:
a) Azılı ve güçlü olan cin,
b) Habîs ve aynı zamanda çetin ve şiddetli olan cin ve şeytan,
c) Yaratılışı itibariyle kuvvetli ve kudretli olan cin.
İbn Abdilber ve emsali ilim adamları ise, bu konuda şu bilgiyi vermişlerdir:
«Sadece cinden söz edildiğinde, ona «cinnî» denir. İnsanlarla birlikte belli yerlerde eyleşenlere «ummar» denir. Çocuklara dokunup onlarla meşgul olanlarına «ervah» denir. İyice azgınlaşıp kötülükte bulunmayı sanat edinene «şeytan» denir. Daha da azılı ve çetin olup üstün güç ve kuvvette bulunanlara «afârit» denir ki bunun tekili «ifrît»tir. »
Ayrıca bozguncu, vurup kırıcı, yıkıp dağıtıcı, merhametsiz azılı insana da mecaz yollu «ifrît» denildiği olmuştur. Nitekim İslâm tarihini yazan bazı vakanüvislerin Rumlarla yapılan savaşları tasvîr ederken «Rum ifritlerinden bir ifrit» sözünü kullandıklarına rastlanmaktadır. Onlar bununla mecazî anlamda çok tahrip edici azılı kişileri kasdetmişlerdir.
Süleyman Peygamberʹin (A. S. ) ruhundaki bir tezahürle cinlere de hükmettiği kesindir. Cinler ateşten, diğer bir ifadeyle ışınlardan yaratıldığından dolayı onlar için mesafe ve engel söz konusu değildir. Işığın saniyede 300. 000 kilometre kat ettiğini biliyoruz. Cinlerin hılkatlarındaki özelliklerini dikkate alacak olursak, onlardan çok güçlü ve çetin olan birinin, Allah’ın Süleyman Peygamber’e verdiği kerâmet doğrultusunda Yemen tarafında Sebe’ melikesinin tahtını zedelemeden ve hissettirmeden Kudüs veya Şamʹa getirmesi gayr-i mümkin sayılamaz.
O halde tarihî bir olayı sadece bizim bildiğimiz fiziksel kanunlarla izah etmeğe kalkışmamız bizi yanlış bir sonuca götürebilir. Çünkü müsbet ilmin bugün için cinler hakkında sağlıklı bir tesbit yapması pek söz konusu değildir. Zira cin konusu şimdilik müsbet ilmin sahası dışında bulunuyor. Olayı, peygamberin ruhî yeteneği ve kerâmeti, ya da muʹcizesi açısından değerlendirmemiz daha doğrudur.
YANINDA KİTAPTAN BİLGİSİ BULUNAN BİRİ
«Yanında kitaptan (az-çok) bilgisi bulunan biri ise şöyle dedi: «Sen gözünü açıp kapamadan onu sana getiririm.. »
Sebe’ melikesinin tahtını, Süleyman Peygamber (A. S. ) henüz gözünü açıp kapamadan getiren bilgili kimse kimdir? Âyette bir açıklama yoktur. Aynı zamanda bu hususta sahîh bir hadîs de mevcut değildir.
Müfessirlerle ilim adamları bu konuda üç yorum üzerinde durmuşlardır:
1- Süleyman Peygamberʹin teyzesinin oğlu Asaf bin Berhiyaʹdır. Bu zat bilgili, aynı zamanda «İsm-i A’zam»ı bilen bir kişiymiş..
2- Süleyman Peygamber’in (A. S. ) kendisi.
3- Hızır (A. S. ).
Bunlar birer yorumdur, isabetli veya isabetsiz olabilir. Ama biz olayı muʹcize çerçevesinde değerlendirdiğimizde müşkiller kendiliğinden çözülmüş olur. O halde diyebiliriz ki olay, Süleyman Peygamber’in (A. S. ) bir muʹcizesi ve bilgin kişinin de bir kerâmetidir. Şayet o kişiyi bir insan değil de bilgili bir cinnî kabul edersek, ifritin yeteneği hakkında verdiğimiz bilgi bizi yine olay hakkında olumlu bir sonuca götürür.
NİMET ARTTIKÇA, ŞÜKRÜ ARTIRMAK
«Derken Süleyman onu (melikenin tahtını) yanında karar kılmış bir halde görünce dedi ki: «Bu, Rabbımın lûtf-ü kereminden (bana verilen bir nîmet)tir ki şükür mü edeceğim, nankörlükte mi bulunacağım diye beni deniyor. Tabii kim şükrederse, o ancak kendi lehine şükretmiş olur; kim de nankörlük ederse, elbette Rabbim ganiy (her şeyden müstağnidir, kimsenin şükrüne ihtiyacı yoktur; ama herkes Oʹna mutlaka muhtaç)dır. Kerîm (iyilik ve ihsan sahibidir. »
Kur’ân, Allahʹın birçok nimetlerine erişen Süleyman Peygamber’in (A. S. ) her geçen gün şükrünü, ibâdet ve kulluğunu artırdığına dikkatleri çekerek refah içinde olanlara güzel bir örnek veriyor. Ayrıca verilen her nîmetin ve başa gelen her musîbet ve felâketin birer imtihan olduğunu hatırlatarak böyle durumlarda nasıl davranılması gerekiyorsa onun bir ölçüsünü belirliyor.
SÜLEYMAN PEYGAMBER’İN KÖŞKÜ
Kurʹân bu arada Süleyman Peygamberʹin (A. S. ) aynı zamanda çok kudretli bir hükümdar olduğuna işâretle onun köşkü hakkında ipucu vermekte; selâmlığının camdan döşenmiş bulunduğunu, bilmeyip de aniden görenlere içi su dolu büyük bir havuz intibaını verecek bir güzellikte olduğunu belirtmekte ve böylece o çağda cam madeninin geniş çapta işlendiğine, bu konuda bir sanat dalının meydana geldiğine işârette bulunmaktadır.
MELİKENİN İTİRAFI VE BASİRETİNİN AÇIK OLMASI
«Bundan daha önce bize bilgi verilmişti; bizler de teslim olmuş idik, dedi. »
Süleyman Peygamber hakkında hayli bilgi toplayan melike, kendini onun huzurunda bulunca bunu pek yadırgamadı. Zira Onda tecelli eden mu’cize ve kerâmeti, devletinin büyüklüğünü, ordusunun kudretini görünce hemen Cenâb-ı Hakkʹa yönelip imân etmiştir. Yani daha önce topladığı bilgilerin bile az olduğunu anlamakta gecikmemiş ve kalbinde doğan hidâyet ışığını onun huzurunda kalbinden diline getirmiş oldu.
Bu, melikenin gerçeği görmekte ve anlamakta ne kadar akıllı ve ileri görüşlü olduğunu gösteren bir başka belgedir.
SÜLEYMAN (A. S. )IN KISSASINDAN MESAJLAR
Kur’ân-ı Kerîm’de Süleyman Peygamber’in (A. S. ) kıssasına geniş yer verilmesinin elbette ki birtakım faydaları söz konusudur. Allahʹa dosdoğru imân eden müʹminlere birkaç mesaj verilirken, bu arada hem Mekkeli müşriklerin ileri gelenleri uyarılmakta, hem de Yahudilerin nereden nereye geldikleri tarihî bir tablo şeklinde gözler önüne konulmaktadır. Aynı zamanda birçok imkân ve nîmetlere erişen bir kraliçenin hakikati görünce tereddüt etmeden nasıl baş eğdiği ve her şeyinden vazgeçerek Cenâb-ı Hakkʹa teslimiyet gösterdiği nefis bir misal olarak sergilenmektedir.
Mü’minlere verilen mesajlar:
1- Halkı, diğer bir tabirle kitleleri idâre edenlerde şu iki özelliğin, yani meziyetin bulunması gerekir: a) İmân, b) İlim..
2- Cenâb-ı Hakkʹın dünyamızı süslemek ve biz insanların yararlanmasını kolaylaştırmak için birtakım özelliklerle yarattığı canlıları çok iyi tanıyabilmemiz, her birinde O Yüce Yaratan’ın hilkat kanununun izlerini, Bediʹ sıfatının damgasını görebilmemiz ve bunun için İlmî araştırma yapmamız istenmektedir.
3- İnsan ruhunun çok kudretli olduğu; onu, imanla, nefis terbiyesiyle geliştirdiğimiz veya önündeki engelleri kaldırdığımız takdirde fizik ötesiyle ilgili gerçekleri öğrenebileceğimize işârette bulunulmaktadır.
4- Böylece gelişen ruhî kuvvetle, -Allah dilerse- hayvanların içgüdüsünü, çıkardıkları seslerin anlamını anlamanın kolaylaşabileceği ilhâm edilmektedir. Nitekim kalp gözü açık büyük velîlerin kısmen olsun bu mazhariyete erdikleri bilinmekte ve kerâmetin bir ucunun da bu kabil keşif ve müşahedeye dayandığı ağırlık kazanmaktadır.
Mevlânâ Celâlettin Rumî, bununla ilgili bir keşfini dile getirirken onu kelime kalıbına şöyle dökmektedir:
«Kuşların şeyhi leyleğin (lak, lak) ettiğinde ne dediğini bilir misin?
el-Hamdu lek, veʹl-mülkü lek, ve’l-emrü lek ya müsteân!. demektedir. »
5- Nîmete eriştikçe daha iyi bir insan olmaya yönelmek, Allahʹa daha çok şükretmek gerekir. Bu idrâk hem nîmetin artıp devamına, hem de kişiyi daha çok Allah’a yaklaştırmaya vesîle olur.
6- Verilen bir habere hemen inanmayıp onu araştırmak, imânın ve aklın yolu; tedbîr ve tevekkülün ölçüsüdür.
7- Hak ortaya çıkınca teslim olmak; fitne ve fesadı, kan akıtmayı önleyen sıhhatli bir düşüncenin ve seyyal bir aklın ürünüdür. Olaylar karşısında duyguyla değil, akıl ve imânla hareket etmek veya tavır almak şarttır.
8- Yazılan namelere, emirnamelere, mektuplara Allahʹın ismiyle başlamak, peygamberlerin devam edegelen sünnetlerinden biridir.
9- Elde edilen başarıyı, zafer ve üstünlüğü fanilerin şahsında görmeyip onları bütünüyle Cenâb-ı Hakkʹın sınırsız kudretine ve tecelli eden inâyetine çevirmek kadar mahviyetkâr bir tutum ve anlayış; zevkine erilmiş bir imân ve irfan olamaz.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle Süleyman Peygamber’in (A. S. ) bilgili cinler vasıtasıyla birçok şeyler yaptığı konu edildi. Cenâb-ı Hakk’ın kendisine verdiği bunca kuvvet ve kudret karşısında eğilip şükrettiği ve her olayla çetin bir sınavdan geçirildiğini idrâk ederek Hakk’a bütün mevcudiyetiyle teslimiyet gösterdiği açıklandı. Sonra da melike ile olan mülakatları anlatılarak birtakım mesajlar verildi.
Aşağıdaki âyetlerle, Mekkeli müşriklerin kafa ve kalplerini geçmiş olaylara çekip kendilerini, daldıkları gafletten uyandırmak için İlâhî hışma uğrayan Semûd Kavmi’nin başından geçen olayın önemli safhalarından bir kısmı açıklanıyor ve böylece hem küfür ve tuğyan içinde bulunan Mekkeli putperestlere, hem de yaşamakta olan inkârcı maddecilere ihtar veriliyor.