MEÂLİ:
30 - Rabbin (ezelî irâdesi Âdemʹi var kılmayı murad ettiğinde) meleklere: «Ben yeryüzünde herhalde (emirlerimi yerine getirecek, Benim adıma konuşacak) bir halîfe var kılacağım» demişti. (Melekler de) «Orada fesad çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın?! Oysa biz Seni hamdinle tesbîh ve Seni takdîs ediyoruz» demişlerdi. (Allah), «Şüphesiz ki Benim bildiğimi siz bilmezsiniz» demişti.
İLGİLİ HADÎSLER
(Allah) Âdem’i yeryüzünün her tarafından aldığı bir avuç (toprak)tan yarattı. Bu bakımdan âdemoğulları yeryüzünün (rengine ve bâzı özelliklerine) göre (renk ve huy alıp) geldiler. Kimi kızıl, beyaz ve siyah, kimi bu renkler arasında (bir renk) ve üzüntüsüz (hoş tabiatlı), üzüntülü (sert tabatlı), kimi iyi, kimi kötü (huylarla mücehhez). (Tirmizî - Ebû Davud).
«Allah Teâlâ Âdem Peygamberi -boyu altmış zirâ’ uzunluğunda- yarattı. Sonra ona: «Git de meleklerden şu bir gruba selâm ver ve sana nasıl saygı ile mukabelede bulunacaklarını iyice dinle! Çünkü o saygı ve selâm hem senin, hem de zürriyetinin selâm ve saygısıdır» buyurdu. Bunun üzerine Âdem (A. S. ) o meleklere: «es-Selâmu aleyküm! » dedi. Onlar da: «Ve aleyke’s-selâm ve rahmetüʹllahi» dediler. «Rahmetüʹllahi»yi ilâve ettiler. Cennete girecek olan herkes Âdemʹin sûreti üzere (yani altmış ziraʹ uzunluğunda) girecek. Ve halk Âdem’den bu yana hep küçülmektedir, (kısalmaktadır). » (Tirmizî - Ebu Davud - Nesâî - İbn Mâce).
Cenâb-ı Peygamber (A. S. ) meleklerin tesbîh ve takdisine temasla buyuruyor ki:
«Benim gördüğümü siz görmüyorsunuz, işittiğimi işitmiyorsunuz! Gök (yükünün ağırlığından) ıhlayarak seslendi ve hakkıdır onun ıhlamak. Onda dört parmak kadar bir yer yok ki bir melek orada alnını koyup Allahʹa secde etmiş olmasın. » (Tirmizî / Hadistin hasenün garîbün)
Ayrıca meleklerin tesbihine işâretle buyuruluyor ki:
«Resûlüllâh (A. S. )dan:
- Hangi söz daha üstündür? diye soruldu. Buyurdu ki:
- «Allahʹın kendi melekleri ve kulları için seçip beğendiği ʹSübhânellahi ve bi-hamdihiʹ sözü... » (Taberânî - İbn Kesîr)
İLMİ YÖNÜ
Âdem (A. S. ), yeryüzünde üstün bir varlık olarak inanan, değerlendiren, uzvî hayatını aşan ve kendi arzularına mukavemet eden, etrafına değerler, kaideler, gâye ve vasıtalardan ibaret bir âlem meydana getiren, kendi kendini -aldığı vahiy ve ilhamla- kemâle erdiren insanların ilkidir. Bu kadar mânevî değerlere sâhib olan insanı hayvana bağlamak, en hafif tâbiriyle hayvanlaşmak demektir. Âdem (A. S. ), hayvanın tekâmül etmiş şekli değildir. Az yukarıda da belirttiğimiz gibi, materyalistlerin bunun aksine olan iddiaları artık bütün bütün değerini kaybetmiştir. Marx’ın zehirli görüşleri, Charles Darwin’in varsayımları çürütülmüş, Allahʹın buyurduğu gibi Âdem yeryüzünde bir halîfe olarak var kılınmış ve ona her şeyin ismi, sıfatı, özellikleri öğretilmiştir.
O halde yeryüzünde İlâhî kemâlata mazhar olmuş ve Ebü’l-beşer (beşerin ilk babası) unvanını almış ilk insan mükemmel olarak yaratılmış ve İlâhî tâlimle bir çok bilgilerle teçhiz edilmiştir. Tarihî Maddeciliğe Reddiye’de de işâret edildiği gibi «insan, değerler yaratan ve keşfeden ve bu faaliyetini ilkel içgüdülerine karşı mukavemetle, kendi kendini kurban ederek gerçekleştiren üstün bir varlıktır. Bu üstünlük Âdemʹle (A. S. ) başlar ve kıyâmete kadar devam eder. »
«İnsan hayvandan yalnız mânevî varlığı olduğu için değil, bedeni ve kullandığı eşya ile birlikte tamamen farklı ve yeni bir bütün olduğu için ayrılıyor. İnsan âlet yapan hayvan değil, değerler vücuda getiren ve bu yüzden maddî ve mânevî bütünlüğü ile varlık âleminde yeni bir varlık derecesi teşkil eden mevcuttur. »
Demek ki, Ulvî meşîet (= ilâhî irâde) henüz kirlenmemiş bu yepyeni kâinatı bütün tezyinatıyla, yeryüzünün dizginini taşıdığı bütün hazineleriyle ilk yarattığı Âdem’e (A. S. ) ve onun nesline teslîm etmiş ve İlâhî kanunlarının sırrını çözme ve bu kanunların taallûk ettiği her şeyden faydalanma imkânlarını bu üstün hılkatta olan mahlûkun akıl ve irâdesine terketmiştir.
AHLÂKÎ VE İÇTİMAÎ YÖNÜ
«Ben yeryüzünde herhalde (emirlerimi yerine getirecek, Benim adıma konuşacak) bir halife var kılacağım. »
Meâlini verdiğimiz bu âyetten çıkarılan neticeler:
a) İnsan yeryüzündeki bütün canlıların üstünde bir azizliğe sahiptir.
b) Bu üstünlüğüyle beraber Allah’ın naibi, O’nun adına konuşan tek yetkili olarak bulunuyor.
c) Allah’ın naibi olduğuna göre, yalnız Allah namına hükmetmekle ve ancak O’nun buyruklarını ve irâdesini tatbik etmekle yükümlüdür.
O halde insan varlık âleminde diğer mahlûklara nisbetle hilkat şerefine yakışır bir mevki almalı ve kendisinden aşağı olan yaratıklar seviyesine düşmemelidir. İmam Gazâlî bu hususa temas ederek diyor ki: «Ey İnsaniyet mertebesinde bulunan ve diğer mahlûkata fâik olan âdemoğlu! Senin iç âleminde ehlî ve yabanî hayvanların sıfatlarıyla meleklerin bir nice sıfatları toplanmıştır. Fakat senin hakikî varlığın (cevherin) rûhtur; ondan başkası senden gariptir ve emânet olarak sana verilmiştir.
İmdi sana vâcib olan, bunu iyice bilmen ve bunlardan her birinin ayrı bir gıdası ve ayrı bir saadeti olduğunu anlamandır. Hayvanların saadeti; yemek, içmek, uyku ve çiftleşmektir. Eğer sen kendini onlardan sayıyorsan, mide ve şehvetin için durmadan çalış ki onlara ulaşabilesin. Yırtıcı hayvanların saadeti; vurup parçalamaktadır. Şeytanların saadeti, hîle, şer ve aldatmaktadır. Eğer sen kendini onlardan biri kabul ediyorsan, onların meşgul oldukları şeylerle meşgul ol! Meleklerin saadeti de, Hazret-i Rububiyetin cemâlini seyretmektedir. Gazap ve şehvetin meleklere doğru yolu yoktur.
Yok eğer sen meleklerin cevherinden isen, aslını anlamaya çalış ki Hazret-i İlâhiyeʹye giden yolu bilip O’nun celâl ve cemâlini müşahedeye erişerek nefsini şehvet ve gazab kaydından kurtarasın! »
d) Halîfe’yi «nâib» ile tefsîr etmiştik. Nâib, «vekîl» mânâsına gelir. Vekîl, müvekkilden tasarruf yetkisi alan ve mâlûm olan hususlarda müvekkili namına tasarrufta bulunan kimse demektir. Ayrıca vekîl olacak kimsenin akdin yollarını bilmesi, hür ve reşîd olması şarttır.
O halde yeryüzünde Allah’ın has vekili sayılan insanın bu şerefli vazifeyi gerektiği gibi yerine getirebilmesi için, tasarrufuna yetkili kılındığı şeylerin ve onlarla ilgili İlâhî buyrukların hepsini bilmesi ve yerli yerince kullanmasına akıl erdirmesi lâzımdır. Sâniyen, ilimde üstün bir pâyeye yükselmesi ve nefsle şehvet esaretinden kurtulup îmân ve irfan hürriyetine kavuşması şarttır. Aksi takdirde bu göreve ehil olamaz.
Nâib oluşun en hassas ciheti ise, Allah namına Allah’ın buyruklarıyla hükmetmek ve adâlet-i ilâhiyeyi noksansız, ivazsız ve garezsiz onun mahlûkatına tevzi etmektedir. Âdem’den (A. S. ) bugüne kadar gelip geçen bütün peygamberler bu yolda hareket etmişlerdir. Cenâb-ı Peygamber (A. S. )dan sonra da bunun en güzel misalini Ebûbekir Sıddîk (R. A. ), Ömer Fâruk (R. A. ) ve diğer halîfeler, Emevîler devrinde bilhassa Ömer bin Abdülazîz vermiştir. Selçukîler ve OsmanlIlar devrinden de örnekler vermek mümkündür.
İ’TİKADÎ YÖNÜ
Meleklerin: «Orada fesad çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın?! Oysa biz Seni hamdinle tesbîh ve Seni takdîs ediyoruz! » Demeleri, ilâhî irâdeye karşı bir isyân veyahut itiraz olarak tefsîr edilmemelidir. Çünkü melekler isyândan ve günah işlemekten korunmuşlardır. (Bak: Enbiyâ sûresi âyet: 26-28.).
Meleklerin daha evvel yeryüzünde fesad çıkaran, kanlar döken Cân kavmiyle alâkalı bir takım tecrübe ve bilgileri de vardı. Ayrıca melekler, basiretlerini açan ilhâmat-i ilâhiyeye mazhar bulundukları için insanlardan bir kısmının yeryüzünde fesad çıkaracaklarını keşfedebiliyorlardı; ayni zamanda, Allah onlara «Yeryüzünde... » buyurarak, Âdemʹin (A. S. ) madde âleminde ruhla bedenin bir araya gelmesiyle vücut bulacağına işâret te bulunarak bilgi vermiştir. O bakımdan yaratılışları icabı mutlak hayırdan, taat-ü ibâdetten başka bir şey tasavvur etmiyen melekler, Allahʹı hamdıyla tesbîh ve O’nu takdîsin tek gaye olduğunu ve hilkatten maksat bundan başka olmadığını ve bunun da bizzat kendilerinin var kılınmasıyla gerçekleştiğini düşünerek (etec’alü) demişler ve ayrıca Âdem’in (A. S. ) yaratılmasının sırr-u hikmetini öğrenmek istemişlerdi. Diğer bir yorumla diyebiliriz ki:
Melekler rûhanî, nûranî mahlûklar olarak İlâhî ikrâma mazhar olmuşlardır. Allah’a asla karşı gelmez ve hiç bir kelimeyle O’nun önüne geçip saygısızlık göstermezler. Ancak O’nun emr-u fermânıyla hareket ederler.
O halde meleklerin: «Yeryüzünde fesad çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? Oysa biz Seni hamdinle tesbîh ve Seni takdîs ediyoruz» demeleri, az yukarıda belirttiğimiz gibi, Allah’a karşı bir i’tiraz ve kendi bilgileriyle böbürlenme değil midir? Veyahut henüz şuhud âleminde vücud bulmamış âdemoğlu hakkında delilsiz bir gıybet sayılmaz mı?
Bizce bu iki ihtimal de vârid olamaz. Zira melekler yeryüzünde halîfe kılınacak kimsenin şehvet, gazab ve akıl kuvvetleri üzere bulunduğunu, ilk iki sıfat (kuvvet)ın fesad çıkarmaya, kanlar dökmeye yol açacağını, üçüncü sıfatın ise, İlâhî mârifeti, taat ve ibâdeti, iyilik ve hakşinaslığı iktiza edeceğini bildikleri için bunun hikmet ve sırrını öğrenmeye çalıştılar ve yukarıda belirtilen şekilde açıklanması isteğinde bulundular. Allah da: «Şüphesiz ki Benim bildiğimi siz bilmezsiniz», hayrı şerrine gaalib gelecek şeyin icad ve yaratılmasında büyük bir hikmet var, buyurdu.
Çünkü az şerden dolayı çok hayır terkedilmez. Terketmek bizatihi şerdir.
İbn Cerîr Taberî’nin (H: 224-310-M: 838-922) İbn Abbas ile İbn Mes’ud (R. A. )dan yaptığı rivâyete göre: Allah daha önce âdemoğlunun karakter yapısını ve bir kısmının yeryüzünde fesad çıkaracağını, kanlar dökeceğini meleklerine bildirmişti. Melekler bu bilgiye dayanarak «Orada fesad çıkaracak, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? » Demişlerdi.
Ayrıca büyük müfessir İmam Kurtubî (Şemsüddîn Muhammed - H: 671/M: 1272) bu âyetle, insanlar arasındaki ihtilâfı halletmek, kamu düzenini sağlamak için ekseriyetin tasvibiyle bir başkanın, bir liderin seçilmesinin vücubunu istidlâl etmiştir.
İbn Kesîr İsmâil bin Ömer (H: 701 - 774/M: 1301 - 1372), Müslümanların kendilerine bir önder seçme konusunu inceliyerek diyor ki: Başkan seçimi, ehl-i sünnetten kuvvetli bir grupun Ebûbekir Sıddîk’i (R. A. ) halîfe seçerken takip ettikleri usûle uygun olmalıdır. Veyahut başkan, ehli hall ü akdın (söz sahibi, umur bilen ve meseleleri çözebilenler) icmâiyle iş başına gelmelidir.
Âyetle yapılan istidlâl: Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizin kendi yerine bir halîfe tâyin etmeyip durumu Müslümanların kendi aralarından en çok güvenebildikleri birini seçmelerine bırakması ve dört büyük halîfenin de seçimle iş başına getirilmesi konuyu daha iyi aydınlatmaktadır.
TASAVVUFÎ YÖNÜ
(Ve iz gâle) cümlesi, İlâhî irâdenin melekût âlemindeki kudsî ve ceberûtî zatlar olan mukarrıb melekler ve mücerred rûhlar arasında Âdem’i icad etmeye taalluk ettiğini ifade eder. Zira âlem-i kevn’de var olacak her şeyin önce rûhlar âleminde sonra âlemü’l-kalb (= Levh-i mahfuz)da, sonra âlem-i nefsde (ki buna âlemü levhi’l-mahvi ve’l-isbat ve âlem-i semâ-i dünya da denir) birer sûreti vücud bulur. Demek ki, Âdem Peygamber âlem-i kevn (var olma âlemi)nde henüz vücud bulmadan önce melekût âleminde temsili bir şekilde sûreti belirmiştir.
Yeryüzünde halifelik şerefini ihraz eden insanın organlarında zâhir olan söz ve fiil onun âlem-i kevn ve şehadetidir ve onun bir vücudu da gaybüʹl-gayb ötesinde olan rûhunda, sonra gaybü’l-gaybında, sonra semâ-i dünyası sayılan nefsinde mevcuddur ve sonra da uzuvları üzerinde zâhir olur.
Yeryüzüne tek bir Âdem mi gönderilmiş, bir çok âdemler mi gönderilmiştir?
Âlemin sonradan var kılınmasıyla beraber tarihi de meçhuldür. O takdirde Ebû’l-beşer (Beşerin ilk babası) sayılan Âdem Peygamber’den evvel başka âdemler gelip geçmiş midir? Bu hususta sahih bir rivâyet var mıdır? Büyük ilim adamlarının bununla ilgili görüş ve düşünceleri nelerdir?
Şeyh Muhyiddin bin Arabi (H: 560-635/M: 1164-1237) Fütuhat-i Mekkiyye adlı eserinin 390. babında Âdem bahsinde diyor ki: «Ben, Kâbe-i Muazzamayı tavaf ederken bir grubun Beytü’llah’i tavaf ettiklerine ve tavaf esnasında şöyle söylediklerine şâhid oldum: «Sizin tavaf ettiğiniz gibi biz nice yıllar bu Beyt’i böylece tavaf ettik! » Onların bu sözlerini duyunca misal âleminden olduklarını hatırlıyarak yanlarına yaklaştım. Onlardan biri benim bu hatırlayışıma uygun bir bakışla bana teveccüh etti ve: «Ben senin dedelerinden biriyim! » dedi. Ben, ona ölümünün üzerinden kaç yıl geçtiğini sordum. «Kırk bin seneden fazla! » diye cevap verdi. Hayretler içinde kaldım ve: «Nasıl olur? Âdem babamızdan Peygamberimizʹe (A. S. ) kadar yedi bin yıl bile olmadı» dedim. O, «Hangi Âdemden bahsediyorsun? Senin bahsettiğin âdem son yedi bin yılın başında gelen âdemdir! » dedi. Bunun üzerine hatırıma Cenâb-ı Peygamber (A. S. )ın şu hadîsleri geldi: «Allah Teâlâ şüphesiz ki Âdemʹden önce yüzbin âdem yaratmıştır. »
Şeyh Muhyiddîn (K. S. ) büyük bir ilim adamıdır. Çok değerli eserler vermiştir. İlmine fazlına hiç diyeceğimiz yok. Yalnız bütün araştırmalarımıza rağmen onun naklettiği hadîsin senedini tesbit etmek mümkün olmadı. Eski ve yeni birçok tefsirlerin hiç birinde böyle bir hadîse rastlıyamadık.
Muhyiddîn bin Arabî (K. S. )nın bu mükâşefesi İmam-ı Rabbânî Ahmed Farukî (İkinci bin yılın müceddidi) Hazretlerinden sorulduğunda şu cevabı vermiş: «Allahʹın inâyetiyle bu meselede ben fakire zâhir olan şudur ki: Hz. Âdemʹden önce gelip geçen âdemler Misal Âleminde vücud bulmuşlar, şahadet âleminde değil... Şahadet âleminde var olan ve yeryüzünde halîfe kılınan, meleklerin secdesine nâil olan, beşerin ilk babası Hazret-i Âdemʹdir. Başka âdem yoktur.
Bunun tahliline gelince: Âdem (A. S. ) câmi’ bir sıfat üzere yaratılmıştı. Onun birçok latâif ve vasıfları vardır. Şahsıyla vücud bulmadan önce onun bu latâif (= cisimle ilgili olmayıp ruhla ilgili olan vasıflar) veya niteliklerinden biri her vakit mevcud olma istiʹdadındaydı. Yeryüzünde şahsen mevcud olmadan önce Misal Âleminde onun yüzbin defʹa temsîli verilmiştir. İbn Arabî (K. S. ) bu temsîllerden bahsetmiş olsa gerek. Yoksa ben Misal Âleminʹe dikkatle baktım, aradım taradım Hazret-i Âdemʹden başka âdem göremedim. Hem Âdem hakkındaki bütün âyet ve hadîsler tek bir âdemden bahseder ve ona «Ebüʹl-beşer» der. »
Abdulazîz Debbâğ (K. S. ) ve belli başlı birçok ilim adamları da ayni kanaattedirler.
TAHLİLLER
Melekler, lâtif ve nûrânî varlıklardır. Muhtelif şekillere girme özelliğinde yaratılmışlardır. Genel olarak iki kısma ayrılırlar: 1 - Mârifet-i Hak’da istiğrak hâlinde olan melekler. Bunlar mâ-sivayle meşgul olmazlar. Gece gündüz durmadan, dinlenmeden tesbih ederler. (Enbiya sûresi: 20.) Bunlara «İlliyyûn-Mukarribûn» adı verilir. 2 - Allah’ın ezelî ilmiyle sâbit olan, kalemle son ifâdesini bulan İlâhî buyrukları gökten yere indiren melekler. Bunlara «Müdebbirûn» denilir. Emrolundukları şeylerde Allahʹa aslâ isyân etmezler. Ayrıca cümlede zarfiyet ifade eden ardarda iki «fiha» kullanılmasının sebebi; birincisi âdemoğlunun yeryüzüne nüfuz edip orayı bayındır hâle getireceğine, İkincisi, kanlar dökerek orayı ifsad edeceğine işârettir.
Tesbîh ile takdîs arasındaki mânâ farkı: Tesbîh; şirk, acz ve noksanlıktan tenzîhe delâlet eder. İkincisi yani takdîs, infial duyup boyun eğmekten, fiili kabullenmekten beri olmaya ve zatında, sıfatında birkaçlıktan tenzîhe delâlet eder.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Cenâb-ı Hakk meleklerine yeryüzünde kendi buyruklarını uygulayacak bir halîfe yaratacağını bildirdikten ve onların bu husustaki açıklamada bulunma isteğiyle ilgili sorularını cevaplandırdıktan sonra, halîfe olacak zâtın özelliğini, sair mahlûkata olan üstünlüğünü isbat etmeyi ve bu isbatı meleklere takrir etmeyi, meleklerin tereddüdüne mahal bulunmadığını, daha doğrusu Âdemʹin birçok İlâhî esrar ve lütuflara lâyık bir evsafta yaratıldığını ve nihayet ona verilen ilim rütbesinin bütün rütbelerden yüksek olduğunu beyânla (Ve alleme âdemel esmâe) âyetini indirdi.