MEÂLİ:
29- Görmedin mi ki, Allah geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar; Güneş ve Ay’ı buyruk altına almıştır; herbiri belirlenmiş bir vakte kadar (kendi yörüngesinde) seyredip durur. Ve Allah elbette yapageldiğiniz şeylerden haberlidir.
30- Bu böyledir. Çünkü Allah hak’tır, O’ndan başka taptıkları bâtıldır. Ve elbette Allah çok yücedir, çok büyüktür.
31- Görmedin mi ki, gemi, Allahʹın nimetiyle denizde yüzüp gider. Allah, bununla (kudretinin yüceliğine delâlet eden) bazı âyetlerini gösterir. Şüphesiz ki bunda çokça sabreden, çokça şükreden herkese öğütler, ibretler vardır.
32- Onları dağlar gibi (veya gölge salan bulutlar gibi) dalgalar sarıp kapladığında, dini Allah’a has kılıp samimiyetle O’na duâ edip yalvarırlar. Kendilerini kurtarıp karaya çıkardığı vakit, onlardan bir kısmı sâdık kalıp verdiği söze bağlılık gösterir. Zaten bizim âyetlerimizi ancak çok nankör gaddar olanlar inâtla inkâr ederler.
İNİŞ SEBEBİ
Rivâyete göre, Mekke fethedildiği günlerde Ebû Cehl’in oğlu İkrime, Mekke’yi terkedip Ciddeʹde hareket etmek üzere bulunan bir gemiye binerek başka bir ülkeye sığınmayı düşünmüştü. Derken denizde büyük bir fırtına başladı. Herkes ölüm teri döküyordu. Bu arada İkrime, «Eğer Allah bizi bu fırtınadan sâlimen kurtarırsa, Muhammed’e (A. S. ) döner de O’na beyʹat etmek için elini elimin üstüne korum» diyerek yemin etti. Çok geçmeden fırtına dindi. İkrime ilk fırsatta Mekkeʹye döndü ve İslâm’a girdi. Yukarıdaki 32. âyet o sebeple indi. (Lübabu’t-te’vîl: 3/444)
GECENİN GÜNDÜZE KATILMASI
«Görmedin mi ki, Allah geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar.»
Bu anlatım tarzı Kurʹânʹda az değişik ifadelerle tam on yerde geçer. Allahʹın varlığına, birliğine, kudretinin kemâline delâlet eden bu belge, bilimsel olarak üzerinde durulmaya değer bir muhtevadadır.
Geceyi gündüze, gündüzü de geceye katması, dünyanın hem iki ayrı hareketine, hem dünyanın batıdan doğuya doğru döndüğüne, hem de güneşin etrafında elips şeklinde bir yörünge izlediğine işârettir. Öyle ki, dünya batıdan doğuya doğru dönerek hareketini sürdürürken hep geceyi arkasında bırakıp gündüzü oluşturmaktadır.
GÜNEŞ İLE AYʹI BUYRUK ALTINA ALMASI
«Güneş ve ayʹı buyruk altına almıştır. Herbiri belirlenmiş bir vakte kadar (kendi yörüngesinde) seyredip durur.. »
«T e s h î r» kelimesi çok anlamlı olup, bulunduğu konu ve cümleye göre yorum ister. Zapt etmek, ele geçirmek, buyruk altına almak, boyun eğdirmek, bağlı bulunduğu kanuna uydurmak, yaratıldığı amaca yönelik hizmet vermesini sağlamak ve baş eğdirip emre uymasını devam ettirmek bu cümledendir.
Güneş ile ay’ın teshîri, bağlı bulundukları fiziksel kanuna uygun hareketlerini sağlamak ve böylece istenilen faydayı vermelerini gerçekleştirmektir. Dünya bağlı bulunduğu kanuna göre, hem kendi ekseni etrafında, hem de güneşin çevresinde ölçülü, hesaplı bir yörüngede hareket etmekte olup, buyruk altına alınmıştır. Artık dünyanın bu belirli sınırı aşması, başka. bir hareket göstermesi -kıyâmete kadar- söz konusu değildir. Güneş de bağlı bulunduğu umumî cazibe kanununa göre hareket etmekte ve devamlı enerji üretip vermektedir. Artık güneşin de bu sınırı aşması düşünülemez.
Güneş ve ayın belirlenmiş bir vakte kadar veya belirlenmiş yörüngelerinde hareket sürelerini tekrarlayıp kıyâmet kopuncaya kadar sürdürmeleri takdîr edilmiştir. Her ikisi bu takdîre bağlı bulunuyorlar, yani ona baş eğmişlerdir.
Diğer bir yoruma göre: «Belirlenmiş vakte kadar»dan maksat, yörüngelerindeki hareket sürelerinde bir şaşma, bir aksama olmayacağı gibi, kıyâmet olayına kadar da bu ikisi insanlara hizmet vermeye devam edecek, hizmetlerinde bir aksaklık olmayacaktır.
Cenâb-ı Hak bizim, güneş ve ay hakkında neler düşündüğümüzü, bu iki harika sanat eserinin karşısında Yüce Yaratanʹı nasıl anladığımızı ve böyle bir idrâk içinde nasıl, ne gibi amellerde bulunduğumuzu çok iyi bilir ve ona göre bize bir gelecek hazırlar. Çünkü gerçekten Cenâb-ı Hak her şeyden haberdardır; ilmi her şeyi kemal derecesinde kapsayıp kuşatmıştır. ’
ALLAH HAKTIR
«Bu böyledir. Çünkü Allah hakʹtır, Oʹndan başka taptıkları bâtıldır. »
Hak, Allahʹın kemâl sıfatlarından biridir. Burada «bâtıl» karşılığında kullanılmıştır. Çünkü hak, sâbit olup zeval bulmayan; bâtıl, sabit olmayıp zeval bulan şeklinde açıklanır. Hak, her yönüyle tamdır ve mutlak kudret sâhibidir. Bâtıl her yönüyle noksandır ve yok olmaya mahkûmdur.
Diğer bir yorumla, Cenâb-ı Hak, her şeyi hikmet doğrultusunda denge ve düzende yaratmış ve sistemler arasında uyum meydana getirmiştir. O’nun kurduğu bu denge ve düzene uyan her iş ve amel haktır; uymayan bâtıldır.
Cenâb-ı Allahʹın «hak» olduğu belirtildikten sonra Oʹnun iki kemal sıfatına daha yer verilerek konuyu daha iyi anlamamız istenmektedir. O da: Aliy ve Kebîr..
Birinci sıfat, O’nun yüceliğini, kemal derecesinde sonsuzluğunu; ikinci sıfat ise, O’nun büyüklüğünü, kemal derecesinde sınırsızlığını yansıtır. Çünkü O’nun «Hak» sıfatı bu iki sıfatla tecelli ve kurduğu dengeli düzenli kâinatla tezahür etmektedir.
GEMİNİN DENİZDE YÜZÜP YOL ALMASI
«Görmedin mi ki, gemi, Allahʹın nimetiyle denizde yüzüp gider. Allah, bununla size (kudretinin yüceliğine delâlet eden) bazı âyetlerini gösterir.. »
Gemi, önce Allah’ın insana verdiği birtakım yetenekler sayesinde icad edilmiş bir nimettir. Sonra da Allahʹın lutfunun, rahmetinin ve selâmetinin tecellisi sayılan belli fiziksel kanunlarla suyun üstünde yüzüp yol almaktadır. Aynı zamanda yelkenli olanı Allahʹın rüzgâr nimetiyle, buharlı olanı Allah’ın kömür nimetiyle hareketini sağlamaktadır.
Böylece Cenâb-ı Hak, Kur’ân’da gemi ve denizin yararına işâretle bu konuyu 11 yerde anarak dikkatlerimizi denizlere, onlardaki ürünlere ve deniz taşımacılığına çekmiş, bu büyük nîmetten yararlanmamızı telkîn ederek hafızamızda iz bırakacak, idrakimizi uyanık tutacak şekilde tekrarlamıştır. (Bilgi için bak: Bakara Sûresi: 164, İbrâhim Sûresi: 32, Nahl Sûresi: 14, İsrâ Sûresi: 66, Hac Sûresi: 65, Rûm Sûresi: 46, Fâtır Sûresi: 12, Gafir Sûresi: 80, Zuhruf Sûresi: 12, Câsiye Sûresi: 12. âyetlerin tefsiri)
İlgili âyetin son kısmında bir diğer incelik söz konusudur; şöyle ki: Denizden ve onda Allah’ın nîmetiyle yüzen gemiden bahsedildikten sonra şu cümleye yer verilmiştir: «Şüphesiz ki bunda çokça sabreden, çokça şükreden herkese öğütler, ibretler vardır. »
Unutmamak gerekir ki, denizlerde araştırma yapmak, deniz ürünlerinden yararlanmak ve denizlerin altındaki kaynaklara inmek bütünüyle ilme, bilgiye, beceriye dayalı sabır işidir. Aynı zamanda elde edeceği her nîmet karşılığında Allah’ı hatırlayıp şükretmesini bilen mü’minlerin görevidir.
«ALLAH» DUYGU VE DÜŞÜNCESİ İNSANDA DOĞUŞTAN MEVCUTTUR
«Onları dağlar gibi (veya gölge salan bulutlar gibi) dalgalar sarıp kapladığında, dini Allah’a has kılıp samimiyetle O’na duâ edip yalvarırlar.. »
Denizde gemiyle yol alırken dağ gibi veya gölge salan büyük bulut parçası gibi dalgalar ardarda gelerek gemidekilere ölüm teri döktürdüğü ve maddî çarelerin ortadan kalktığı bir zamanda, Allah’a inanan ve inanmayan hemen herkesin mânevî bir destek ve yardım beklemesi ne ile yorumlanır? İnsanın ruhuna enjekte edilen ve «elestü bi-Rabbiküm = ben sizin Rabbiniz değil miyim? » hitabında ifade ve anlamını bulan Allah duygusu ve din fikri bir anda inkâr kabuğunu çatlatıp ortaya çıkmakta ve inkârcı maddeciye «Ya Allah» dedirtmektedir.
Kur’ân bu gerçeğe dikkatleri çekip Allahʹı inkâr etmenin büyük bir gaflet ve aşırı bir haksızlık, aynı zamanda çok gülünç bir bönlük olduğunu imâ etmekte ve «Zaten bizim âyetlerimizi ancak çok nankör, gaddar olanlar inatla inkâr ederler» diyerek nankörlüğe ve inkâra esef yağdırıyor, ruhlarını tahrik için de denizdeki olayı misal veriyor.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, Cenâb-ı Hakk’ın yüksek kudretine dikkatler çekilerek bilimsel açıdan üç kadar delil açıklandı. Sonra da kâinattaki mutlâk denge ve düzenin, Hak olan Allah’ın eseri olduğu konu edilerek müʹminler aydınlatıldı.
Aşağıdaki âyetle, âhiret gününde soy-sop bağlarının kopacağı, hısımların birbirlerine sahip çıkamıyacağı ve herkesin kendi ameliyle başbaşa kalacağı hatırlatılarak kısa olan insan ömrünün İlâhî proğram çerçevesinde değerlendirilmesi tavsiye ediliyor. Dünya hayatının birkaç günlük çekiciliğine ve şatafatına aldanmamamız tenbîh edilerek plândaki yerimizi almamız emrediliyor.