MEÂLİ:
17- Allahʹa ortak koşan putperestler, kendi âleyhlerine küfür ile şehadette bulunup dururlarken Allahʹın mescidlerini imar etmeleri uygun ve yakışır değildir. İşte bunların (iyilik adına) yaptıkları boşa gitmiştir ve ateşte onlar temelli kalıcılardır.
18- Allahʹın mescidlerini ancak, Allahʹa ve âhiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allahʹtan başka kimseden korkmayanlar imâr ederler. İşte bunların doğru yolda olup başarıya erişmeleri umulur.
19- Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haramʹı bayındır hale getirmeyi, Allahʹa ve âhiret gününe imân edip Allah yolunda cihât edenin (imân ve ameli) gibi mi tuttunuz? Bunlar Allah yanında eşdeğerde değildirler. Hem Allah, zâlim bir topluluğu doğru yola eriştirmez.
20- Onlar ki imân edip (yurtlarını bırakarak Allah yolunda) hicret ettiler ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla savaştılar; derece bakımından Allah yanında çok daha büyüktürler ve işte kurtuluşa erenler bunlardır.
21- Rableri, onları kendinden bir rahmet, rıdvân (= ebedî hoşnutluk) ve kendilerini, içinde sonsuz ve devamlı nîmet bulunan Cennetlerle müjdeler.
22- Onlar orada devamlı kalıcılardır. Şüphesiz ki en büyük mükâfat Allah katindadır.
İNİŞ SEBEBİ
Bedir savaşı Müslümanların zaferiyle sonuçlandığında, elde edilen esirler arasında Resûlüllâh (A. S. ) Efendimizin amcası Abbas da bulunuyordu. Ashab-ı kiramdan biri onları Allah’a ortak koşmakla kınadı. Hz. Ali (R. A. ) de amcasını ayıpladı; hısımlık bağlarını bile hiçe sayıp Peygambere (A. S. ) karşı çıkıp savaştığını ağır bir dille eleştirdi. Bunun üzerine Hz. Abbas onlara, «siz durmadan bizim kusurlarımızı sayıp döktünüz, ama iyiliklerimizi hiç anmıyorsunuz! » deyince, ashabdan biri sordu:
- Sizin iyilikleriniz de var mıdır? O da:
- Elbette, biz sizden daha üstün hizmetler veriyoruz; her şeyden önce Kâbe’yi onarıyor, ona örtü örtüyor, gelen hacılara sâkilik yapıyor, esirleri de serbest bırakıyoruz, diye karşılık verdi. O sebeple yukarıdaki âyetler indi. (Lübabu’t-te’vîl-İbn Cerîr - İbn Kesîr)
İLGİLİ HADÎSLER
«Kim sabah ve akşam mescide (cami) giderse, Allah onun için her sabah ve her akşam karşılığında Cennetʹte bir konak hazırlar. » (Buharî/ezan: 37- Müslim/ mesâcid: 24, 25- Ahmed: 2/509)
«Adamın camiye gitmeyi itiyat ettiğini gördüğünüz zaman, onun mü’min olduğuna şehadette bulunun. Çünkü Allah buyuruyor ki: Allah’ın mescitlerini ancak Allahʹa, âhiret gününe imân edenler bayındır hale getirir. » (Tirmizî/hadîsün hasenün.)
«Kim Allah’ın hoşnutluğunu dileyerek bir mescit (cami) yaparsa, Allah da onun için Cennet’te bir ev yapar. » (Buharî/salât: 65, menakıb: 45- Müslim/mesacid: 24, 25, zühd: 44- Ahmed: 1/20, 53, 61)
«Mescitleri imar edenler, ancak Allah ehli olanlardır (O’nun dostluğunu kazanıp iltifatına mazhar olanlardır). » (Hafız Bezzar/kendi Müsned’inde)
PUTPERESTLİKLE MESCİT BAĞDAŞAMAZ
Küfürle imân nasıl birarada bulunmaz ve birbiriyle bağdaşmazsa, putperestlik ile mescit, şirk ile cami de birbirleriyle bağdaşamazlar. Çünkü biri diğerinin karşıtıdır. Aydınlıkla karanlık ne ise, bunların durumu da öyle.
Başta Mescid-i Haram olmak üzere bütün mescitler Tevhit inancının amelî ürünleriyle biçimlenip Hak’a teslimiyet doğrultusunda maddî ve mânevî alanlarda imar edilirler. Münhasıran ibâdet, zikir, duâ, ilim ve irfan merkezleri olarak her türlü küfür, nîfak, şikak, gayr-i ahlâkî şeylerden, dünyevî maksatlardan temiz tutulurlar. O bakımdan müʹminler cami ve mescitleri maddî yönden imar etmekle sorumlu oldukları gibi, ibâdet ve taâtleriyle de oraları imâr etmekle emrolunmuşlardır. Müşriklerin, putperestlerin, Hak’a inanmayanların cami ve mescitleri imar etmeleri, oranın amaç ve kutsallığına ters düşer. O bakımdan İslâmî anlamdaki mâbedleri ancak Allahʹa ve âhiret gününe imân edenler imar edebilirler, cümlesi konulmuştur.
MESCİTLERİ İMAR EDENLERİN VASIFLARI
«Allahʹın mescitlerini ancak, Allahʹa ve âhiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allahʹtan başka kimseden korkmayanlar imâr eder. İşte bunların doğru yolda olup başarıya erişmeleri umulur. »
İlgili âyetle camileri imar edenlerin vasıfları belirtilerek bu konuda en sağlam kıstas veriliyor:
1- Allahʹa ve âhiret gününe imân.
Çünkü cami İlâhî rahmete açılan bir kapı, İlâhî feyiz ve gufranın bol indiği merkez ve dünya ile âhiret arasında mânevî bir köprüdür. İman bu köprünün ana direğidir.
2- Namazı dosdoğru kılmak.
Zira camiden amaç, namazdır; namazdan amaç Hakʹa yakın olmak ve ruhla beden arasında denge ve düzen sağlamaktır.
3- Zekât vermek.
Çünkü zekât, cemaatleşmenin, sosyal yapıyı sağlamlaştırmanın, toplum bünyesinde denge kurmanın temel taşlarından biridir. Camilerde oluşan cemaati geliştirip daha iyi kaynaşmalarını sağlamanın en uygun merkezleri, yine camilerdir. O bakımdan camilerimiz birer eğitim merkezleridirler de.. Aynı zamanda camiler, Peygamber (A. S. ) Efendimizin sünnet tezgâhında şekillenmenin en verimli yerleridir. Zekâtın bu kaynaşma ve bütünleşme üzerinde tesiri büyüktür.
4- Ancak Allah’a karşı üstün saygı duyup Oʹndan korkmak, başkasından bu ölçü ve anlamda korkmamak. Nitekim İslâmʹın ilk yıllarında mü minlerden, geniş çevre ve yardımcıları olmayanlar evlerinde gizli namaz kılmayı tercîh ederlerken Ebû Bekir Sıddîk (R. A. ) evinin bir odasını mescit yapma cesaretini ortaya koymuştu.
Şüphesiz ki, müslüman bir ülke için okulun önemi ne ise, caminin de önemi odur. Biri zekâ ve yeteneği geliştirip açar, diğeri ruh ve vicdanı tazeleyip geliştirir. Diğer bir deyimle, biri kafayı, diğeri kalbi aydınlatır. Bu iki aydınlık insanı olgunlaştırır. Onun için Müslüman hem kendi okulunu, hem mâbedini yapan bir imân ve irfana sahiptir.
KÂBE’DEN AMAÇ NEDİR?
«Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haramʹı bayındır hale getirmeyi, Allahʹa ve Âhiret gününe imân edip Allah yolunda cihat edenin (imân ve ameli) gibi mi tuttunuz? Bunlar Allah yanında eşdeğerde değildirler.. »
Şüphesiz ki Kâbe, Tevhîdʹin odağı, namazda Allah’a yönelmenin kıblesi, İslâm birliğinin anahtarı, din kardeşliğinin en sağlam bağıdır. Aynı zamanda insanlara güven ve huzurun kaynağı, birleşip anlaşmanın en önemli merkezidir. O halde bu kutsal mâbede, ancak onun hikmet ve amacını idrâk eden mü’minler hizmet ederler. Bu bakımdan İslâmiyet Mekke’yi fethedince, Kâbeʹyi hem putlardan temizlemiş, hem müşriklerin hizmetine imkân vermemiş, hem de müşriklerin ona yaklaşmasını yasaklamıştır. Bunun birçok sebep ve hikmetleri vardır; onlardan biri de, müşriklerin, inkârcıların ve tek kelimeyle gayr-i müslimlerin bütün hayırlarının, iyi ve yararlı amellerinin boş ve anlamsız olmasıdır; yani âhiret pazarında hiçbir değer taşımazlar. Onların karşılığı tamamiyle dünyada aranmış ve istenmiştir. O bakımdan Mekke ileri gelenlerinin Kâbeʹye örtü örtme, gelen hacıları ağırlama, onlara sâkîlik yapma gibi amellerinin. Allah katında hiçbir değeri olmadığı açıklanmakta, temelinde imân bulunmayan hiçbir amelin âhirette mükâfat olarak karşılık görmeyeceği bildirilmektedir. Buna karşılık Allah’a ve Âhiret gününe imân, namaz kılmak, zekât vermek ve Allah yolunda savaşmak övülmekte, müşriklerin Kâbe’ye hizmetlerinin bu imân ve amel karşısında hiçbir kıymet ifade etmediği açıklanmaktadır. Çünkü müşriklerin ameli nefse ve dünyaya yönelik, mü’minlerin imân ve ameli İse, Allah’a ve O’nun rızasına yöneliktir.
Bunca idraksizlik içinde hem kendilerine, hem çevrelerine zulmeden, bu da yetmiyormuş gibi, kirli bedenleriyle, çıplak vücutlarıyla, ıslık çalmaları ve el çırpmalarıyla kutsal Kâbe’yi telvîs eden bir topluluğu elbette ki Allah doğru yola eriştirmez. Yaptıkları birtakım görenek doğrultusundaki hizmetleri ise, biraz şeref, biraz şöhret, biraz da bencilliğe dayalı arzudan kaynaklanmaktaydı. O bakımdan Allah yanında hiçbir kıymet ifade etmiyor, uhrevî bir ecirle karşılık va’dedilmiyordu. Allah’ın son dinine dönmedikleri, Kâbe’yi asıl gayesine uygun kutsal tanımadıkları sürece bu değersizlikleri hep öyle sürüp gidecek ve sonunda bütün amellerinin heba, boş ve anlamsız olduğunu anlayacaklar.
ALLAH İÇİN HİCRET EDENLER
«Onlar ki imân edip (yurtlarını bırakarak Allah yolunda) hicret ettiler ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla savaştılar, derece bakımından Allah yanında çok daha büyüktürler ve işte kurtuluşa erenler bunlardır. »
Mekkeʹden Medineʹye hicret edenler yalnız belli bir iklimden yine belli bir iklime göç etmiş sayılmamalıdırlar. Aslında bu hicret, küfürden imâna, cehâletten ilme, puttan Hak’a, nefis ikliminden ruh iklimine, maddeden manaya, süflî bir ortamdan ulvî bir düzeye göç etmenin gereğini anlatma babından misallerin en yüksek ifadesidir.
Hareket noktası İslâm, itici kuvveti imân, göç ciheti Allah ve Peygamberi, hizmet ölçü ve amacı, Allah rızası; hedefi insanlığın saadeti olarak yüce hikmetleri beraberinde taşıyordu. O bakımdan mükâfatı da yüceliğine, külfetine oranla alabildiğine büyük olmuştur.
Bu düzeye gelmesini bilen, o yüksek derecelere lâyık görülenler için dünyada rahmet, gufran ve şükranla anılma, âhirette ise, İlâhî hoşnutluk ve Cennet-i Aʹlâ va’dedilmiştir.
Kurʹân-ı Kerîm’de bu bahtiyarlara verilecek mükâfat beş madde halinde özetlenmiştir ki, her biri onların dünyadaki fazîlet mücadelesine denk gelmektedir:
1- Rahmetle müjdelendiler.
Âhiret’te herkesin muhtaç bulunduğu tek şey, İlâhî rahmettir. Ancak o rahmeti insan daha çok şu dünyada elde edip beraberinde götürür.
2- Allah onlardan ebediyen hoşnut olacaktır. Bu, Cennetʹten daha üstün bir mükâfattır ki, kalbi Allah sevgisiyle dolup taşanlar idrâk edebilirler.
3- İçinde ebediyen kalacakları nîmet dolu Cennetlere lâyık görülmüşlerdir.
4- Cennetʹe, bir daha çıkarılmamak üzere girecekler ve ebediyen orada mutlak saadet içinde yaşayacaklardır.
5- Ve Allah yanında daha büyük mükâfatlar hazırlanmıştır; öyle ki gözlerin görmediği, kulakların işitmediği, gönüllerin tasavvur edemediği nesneler onları beklemektedir.
Canlılara ve özellikle insanlara merhametli davranmak, Allah’ın ne kadar merhametli olduğunu düşünerek merhameti kin ve öfkenin önünde bulundurmak şüphe yok ki, âhirette geniş bir rahmete dönüşecektir. Birinci mükâfat bunun karşılığıdır.
Peygamberi memnun etmek, düşmana karşı bile insaflı davranmak, intikam imkânları doğduğu halde hislerden sıyrılıp imân rehberliğinde yürüyerek gerçek müslümanın ne olduğunu göstermek, Allah’ın hoşnutluğuna neden olur. Ashab-ı Kirâm, en azgın düşmanları olan Mekkeliʹleri kuşatıp kahretme imkânına kavuştukları halde, hislerinin değil, imânlarının sesini duyarak onları bağışladılar. İkinci mükâfat bunun karşılığıdır.
Allah ve din uğrunda her türlü eza ve cefaya katlanıp günü gelince yine bu uğurda öz yurtlarını terkederek göç ettiler. Allah ve Peygamber sevgi ve hoşnutluğunu her şeylerinin üstünde tuttular. İşte üçüncü mükâfat bu amellerinin karşılığıdır.
Medine’ye yerleştikten sonra güçlendiler, birkaç yıl önce ölüm tehdidiyle çıkarıldıkları yurtlarına şan ve şerefle dönüp, fethettiler; Mekke’yi bütünüyle İslâm hükümranlığı altına aldılar, buna rağmen kendilerini barındıran Medineʹyi terketmediler, ahde vefanın en güzel örneğini ortaya koydular. Dördüncü ve beşinci mükâfatlar onların bu güzel düşünce ve davranışlarının karşılığıdır.
Sonuç olarak belirtelim ki: İyi ve yararlı amellerde imânın yeri ve anlamı, yemekteki tuz, bedendeki ruh, baştaki beyin gibidir. O nedenle kâfirlerin amelleri ister kutsal Kâbeʹye örtü örtmek olsun, isterse hacılara su vermek, onları ağırlamak olsun, boş ve anlamsızdır. Zira içinde iman mayası, Hakʹın rızası, İslâm’ın havası mevcut değildir. O bakımdan da Allah yanında bir ecre ve mükâfata lâyık görülmemiştir.
Cami ve mescitleri imar etmek iki türlüdür:
Birincisi, onarılacak yerlerini onarmak, ibâdete elverişli duruma getirmektir. İkincisi, namaz, duâ, niyaz, zikir ve tesbîhle süsleyip mânevî yönden bayındır hale sokmaktır. Bu iki ayrı imara ancak gerçek müʹminler ehildirler ve aynı zamanda görevlidirler.
Müşriklerin camilere yardımı:
Müşriklerin ne fiilen imarı, ne nakdî yardımı, ne de bunun için vasiyeti kabul edilir. el-Vâhıdîʹnin de açıkladığı gibi, âyetin açık delâletinden, onların mescitleri imar etmelerine cevâz verilmiyeceği gibi, bu konuda yapacakları vasiyetleri de yerine getirilmez, getirmek isteyenler olursa kabul edilmez. (Fazla bilgi için bak: Mefatihü’l-gayb: 4/601)
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle kutsal Kâbe’yi ancak Allahʹa ve Âhiret gününe imân eden mü’minlerin imar edeceği, cami ve mescitlerin de aynı hükmün kapsamına girdiği açıklandı. Temelinde imân ve ıhlâs bulunmayan amellerin Allah yanında hiçbir değer taşımayacağı hatırlatıldı. Sonra da imân edip Allah yolunda hicret edenlerin, Allah sözü daha yüce olsun diye savaşanların mükâfatlarının çok büyük olduğu ve asıl kurtuluşa erişenlerin de onlar bulunduğu açıklandı.
Aşağıdaki âyetlerle müʹminler için Allah ve Peygamberinden daha üstün dost ve yakın bulunmayacağına, hısımlık bağlarının sadece dünyada geçerli olduğuna işâretle küfür üzerinde bulunan hiçbir akrabanın dost ve yoldaş edinilemiyeceği belirtiliyor. Aksine hareket edenlerin hem kendilerine, hem Allah’ın dinine haksızlık etmiş olacaklarına atıfta bulunularak imân nîmetine erişenlerin bu hususta da çok dikkatli ve duyarlı bulunmaları isteniliyor. Dünya nîmetlerinden hiç bir şeyin Allahʹa ve Peygamberine imândan, Allah yolunda savaştan daha sevimli tutulamıyacağı bir uyarı mahiyetinde hatırlatılıyor.