MEÂLİ:
165- Hal böyle iken, düşmanlarınıza iki misli dokundurduğunuz bir musibet size dokununca mı, «bu neden böyle? » dediniz! De ki: Bu kendinizdendir. Doğrusu Allahʹın kudreti her şeye yeter.
166 - 167- İki topluluğun karşılaştığı günde başınıza gelen musibet de Allahʹın izniyledir. Bu da müʹminleri belirlemesi, münafıklık yapanları da ayırt etmesi içindir ki onlara: «Geliniz Allah yolunda savaşınız veya (hiç olmazsa) savunmaya geçiniz» denilmişti; onlar ise «Biz savaşmasını (veya savaş olacağını) bilseydik arkanızdan gelirdik» diye cevap vermişlerdi. Onlar o gün imândan çok küfre yakındılar. Kalblerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah neyi gizlediklerini daha iyi bilendir.
168- O münâfıklar ki, oturdular da savaşa katılan kardeşleri için, «Bize uyup kalsalardı öldürülmezlerdi» dediler. De ki: Eğer doğrulardan iseniz haydi kendinizden ölümü geri çevirin!
İNİŞ SEBEBİ
Hattab oğlu Ömer (R. A. ) diyor ki:
«Uhud savaşında mü’minlerin başına gelen musibetin iki misli Bedir savaşında düşmanlarının başına gelmişti. Bedir savaşında müşrikler 70 kadar ölü, bir o kadar da esir vermişlerdi. Uhud savaşında Müslümanlar sadece 70 kadar şehit vermişti. Ayrıca Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz yaralanmıştı. Böylece Müslümanlar Bedir savaşında tam bir üstünlük, Uhud savaşının başlangıcında da kısmî bir başarı sağlamışlardı. İslâmʹın bu iki savaşta iki galibiyeti söz konusudur. Müşrikler ise sadece Uhud savaşında bir süre ve bir defaya mahsus olmak üzere üstünlük elde etmişlerdi. (Esbâb-ı Nüzul / Nisâburî - İbn Kesîr)
Bedir savaşında elde edilen esirler öldürülmeyip kurtuluş akçesi alınarak salıverilmişlerdi. Uhud’da ise sözü edilen hezimet müʹminleri şaşkına döndürmüş, yaptıkları hatayı unutarak «Bu neden böyle oldu? » diye söylenmişlerdi.
Yukarıdaki âyet, bunun neden böyle olduğunu açıklar mânada inmiştir.
İTİKADI YÖNÜ
(Külli ve cüzʹî irâdeler)
«Bu neden böyle? dediniz. De ki: bu, kendinizdendir. »
İnsan bir bakıma tam irâdeye sâhip değildir. İlâhî irâdeyle vücut bulan ve insan hayatını belli bir süre devam ettirmeğe yönelik olan kanunlar, insan irâdesi dışında işler durumdadır; aynı zamanda hayatımızın birçok yönleriyle ilgilidir. O halde Sünnetullah denilen bu kanunlar biz istesek de, istemesek de şaşmadan hedefine doğru gider; kendisine uyanları mutlu, uymayanları mutsuz eder.
Bu nedenle diyebiliriz ki, insan irâdesi sınırlıdır ve birçok tarafıyla İlâhî irâdeye bağlıdır. Bir bakıma ise, bütünüyle İlâhî irâdeye bağlıdır. Şöyleki küllî irâde cüz’î ve sınırlı irâdeyi meydana getirmiş ve fakat onu sınırlı biçimde serbest bırakmıştır. İlâhî irâde ve kudretle var olan insan, vücudunun bazı bölümlerini harekete geçirme ve kullanma irâdesine sahiptir, ama bütünüyle bu mekanizmaya hâkim değildir. Beynimiz istesek de istemesek de faaliyetini sürdürmektedir. İç organlarımız da öyle. Kalbimize «dur, çalışma» desek, o yine çalışacaktır.
Bundan çıkaracağımız sonuç şudur: Biz kendimizi yaratmadığımıza göre, başka üstün bir kudretin irâdesi yaratılmamızı sağlamıştır. O halde biz o kudrete bağlı bulunuyoruz, tamamıyla O’nunuzdur, kendimize ait değilizdir.
Ancak bu yüce ve sonsuz kudret bizim önümüze -hayatımız ve varlığımızla ilgili- kanunlar koymuş; cüz’î bir irâde vermek suretiyle bizi bu kanunlarla başbaşa bırakmıştır. Dilediği zaman müdahale de edebilir. Akıl ve irâdemizle ona uyduğumuz ve peygamberi dinlediğimiz nisbette hayat bize güler yüzünü gösterir. Uymadığımız nisbette de bizi üzer ve ağlatır.
İşte Kur’ân’da konumuzla ilgili âyet bu derin mâna ve hikmeti yansıtmaktadır. Bedir savaşında düşmana oranla sayı ve teçhizat bakımından zayıf durumda olan İslâm mücahitleri buna rağmen parlak bir zafer elde etmişlerdi. Uhud savaşında ise, biraz daha güçlü ve hazırlıklı olmalarına rağmen yenilgiye uğramışlardı. Bunun verdiği şaşkınlıkla mü’minler, «Bu neden böyle oldu? » demekten kendilerini alamamışlardı. Kur’ân bunun cevabını, İslâm Akaidinin önemli bir bölümünü aydınlatır ölçü ve anlamda veriyor:
«De ki: Bu, kendinizdendir. » İrâdenizi İlâhî Sünnet doğrultusunda kullanmadığınızın tabii sonucu ve gereken cezâsıdır. Peygamberin verdiği emir, bu Sünnete tamamen uygundu. Ama sizin bu emre muhalefetiniz Sünnete ters düşmüştür. Başınıza gelen musîbet bundandır. Küllî irâde kimseye haksızlık etmez, O en doğru yolu çizip önünüze koymuş ve sizi serbest bırakmıştır. Ama siz cüz’î irâdenizle bu çizginin dışına çıktınız. O halde başınıza gelen kendinizdendir.
Allah’ın kudreti her şeye yeter
Ama Allah’ın kanunları değişmez. Meğerki bir mu’cize meydana getire; bu da istisnâ teşkil eder.
Allah dileseydi o anda sizi galip duruma getirebilirdi; çünkü kudreti bütün kâinatı kapsayıp kuşatmıştır. Fakat hem koyduğu Sünnetin şaşmadan devam etmesi gereklidir; hem de böyle bir fırtınada gerçek mü’minlerle, İslâm’a gönlü yatışmayan münafıkları belirlemekte büyük yararlar vardır. Kur’ân buna «Allahʹın izni» tabirini vererek akidenin diğer önemli bir kısmına dikkatleri çekmiştir.
İlâhî İrâde
İlâhî İrâde iki yönde tecelli eder: Biri sebep ve sünnete bağlı olmaksızın; diğeri sebep ve sünnete bağlı olarak ortaya çıkar. «O (Allah), bir şeyi (var kılmayı) dileyince, O’nun emri sadece «ol! » demesidir, o şey hemen oluverir. » (Yâsîn sûresi: 82) meâlindeki âyet birinci irâdeyle ilgilidir. «İki topluluğun karşılaştığı günde başınıza gelen musibet de Allahʹın izniyledir. » meâlindeki âyet ise, ikinci irâdeyi yansıtır. (Âl-i İmrân: 166)
TARİHÎ YÖNÜ
Âyet-i Kerîmeyle daha çok Uhud savaşında cereyan eden olayların nedeni üzerinde duruluyor. Mekke müşrikleri savaş için Medine dolaylarına geldiklerinde, Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz bir meydan savaşından ziyade Medine’de kalıp savunma durumuna geçmeyi düşünüyordu. Bu düşünce aynı zamanda münafıkların başı Abdullah bin Ubeyʹin arzusu istikametinde idi. Ansarʹın ileri gelenleri ise, Medineʹde kalmayı bir zül sayarak Medine dışına çıkılıp gelen düşmanı karşılamayı daha uygun görüyorlardı. Bu düşünce Ashabın çoğu tarafından tasvip gördüğü için Resûlüllâh kendi düşüncesinden vazgeçerek evine döndü ve savaşa çıkmak için zırhını giyinip silahını kuşandı. Ansardan bazı zatlar Resûlüllahʹa muhalefet ettiklerinin farkına vararak büyük bir pişmanlık duydular ve durumu Hz. Peygambere bildirdiler. O da: «Bir peygambere, savaşa hazırlanıp silah kuşandıktan sonra geri dönmek yaraşmaz» diyerek alınan kararın uygulanacağını belirtti. Münafıklar tedirgin oldular, çıkıp çıkmamakta hayli tereddüt geçirdiler. Sonunda gizli bir plânla savaşa çıkmayı kabul eden Abdullah bin Ubey ve yandaşları da hazırlandılar. Bin kişilik bir ordu yola çıktı. Çok geçmeden Abdullah bin Ubey gizli plânını ortaya koydu: Kendisine uyan üçyüz kişiyle geri döneceğini duyurdu. Mücahitlerden Amr bin Haram (R. A. ) onun bu davranışını kınadı, çünkü amacının ne olduğunu az-çok tahmin ediyordu. Rivayete göre, Amr, Abdullah bin Ubeyyʹe yaklaşarak şöyle dedi:
«Size Allah’ı hatırlatırım; Peygamberinizi ve kendi vatandaşlarınızı terkedip gitmeniz doğru değildir. Bu fikrinizden vazgeçiniz. » Onlar ise: «Savaşmasını veya savaş olacağını bilseydik, herhalde size uyar, ayrılmazdık» diyerek yarı alaylı bir tavırla savaşa katılmıyacaklarını belirttiler. Kalblerinde olmayanı ağızlarıyla söyleyip münafıklığın alâmetini bir kez daha ortaya koydular. Allah onların kalblerinde gizlediklerini çok daha iyi bilir.
Konumuzu oluşturan âyet bir bakıma bu olayı hatırlatmakta, müʹminlerin daha uyanık olmalarına işârette bulunmaktadır.
Münafıkların amacı, İslâm ordusunun moralini bozmak, Hz. Muhammedʹe olan bağlılık ve inançlarını sarsmak, böylece hem savaşın kaderini müşrikler lehine çevirmek, hem Müslümanlar arasına fitne tohumlarını atıp onları bu konuda birbirine düşürmekti. Oysa hak bir an için yenilgiye uğrasa da hakikatte üstündür.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Geçen âyetlerle Uhud savaşında müʹminlerin yenilgiye uğramasının sebebi açıklandı. O gün münafıkların küfre daha yakın bulundukları ve nihâyet İlâhî irâdenin ne yolda tecelli ettiği ve edeceği belirtildi. Ölümden kaçmanın veya korkmanın fazla bir yarar sağlamıyacağı hatırlatılarak imândan gelen bir cesaretin her zaman için faydalı olacağına işâret edildi.
Aşağıdaki âyetle, İslâm’ın insanlıktan yana açmış olduğu hidâyet yolunda Allah için şehit edilenlerin Allah katında diri oldukları, canlarına karşılık üstün nîmetlere, ferahlatıcı saadetlere nasıl eriştikleri çok duyarlı ve anlamlı biçimde anlatılıyor.
Sonra da İslâm düşmanlarının toplanıp gelmesinden endişe etmiyen kâmil müʹminlerin yine imânlarından dalga dalga yükselen kahramanlıklarına dokunularak bunun yenilmez bir kuvvet olduğu hatırlatılıyor. Ayrıca mü’minlerin bütün felâket ve musibetlere rağmen Allah ve Resûlüne nasıl bir teslimiyet içinde bağlandıkları en canlı örnek olarak sergileniyor.