Nisa Suresi 163-166. Ayet — Tefsir

MEÂLİ:

163- Şüphesiz ki biz Nûhʹa, ondan sonraki peygamberlere, İbrâhim’e, İsmâil’e, İshâk’a, Yâkub’a, onun evlât ve torunlarına; İsâ’ya, Eyyûb’a, Yûnusʹa, Hârun’a ve Süleyman’a vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. Dâvud’a da Zebûrʹu verdik.

164- Hem daha önce kıssalarını sana haber verdiğimiz peygamber­lerle, kıssalarını haber vermediğimiz peygamberlere (vahyettiğimiz gibi) ve Allah Mûsâʹya seslenip konuştu(ğu gibi sana da vahiy indirdik).

165- Peygamberlerden sonra insanların Allah’a karşı (itiraz yollu) bir delilleri olmasın diye peygamberleri rahmet müjdecileri, azâp tehlike­sine karşı uyarıcılar (olarak gönderdik). Allah çok üstündür, çok güçlüdür; yegâne hikmet sâhibidir.

166- Ama Allah, sana indirdiğiyle şâhitlik eder ki, onu kendi ilmiyle indirmiştir; melekler de şâhitlik ederler. Şâhit olarak Allah yeter.

İNİŞ SEBEBİ

İbn Abbas (R. A. ) diyor ki: Yahudî bilginlerinden iki kişi Peygamber (A. S. ) Efendimize gelerek: «Biz Musa Peygamberden sonra Allahʹın her­hangi bir kimseye vahiy indirdiğini bilmiyoruz.. » dediler. Bunun üzerine yukarıdaki âyetler indi. (Lübabu’t-Te’vîl - İbn Kesîr - İbn Cerîr)

İLGİLİ HADÎSLER

Büyük sahabi Ebu Zer (R. A. ) ile Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz arasında geçen konuşma :

- Ey Allahʹın Peygamberi! Bugüne kadar kaç peygamber gönderil­miştir?

- 124.000 (yüz yirmi dört bin)...

- Bunun kaç tanesi resûldür?

- 313 tanesi...

- Peygamberlerin ilki kimdir?

- Âdem.

- Âdem nebiyyi mursel midir?

- «Evet, Allah onu kendi eliyle yarattıktan sonra kendi ruhundan ona üfledi. Peygamberlerin dört tanesi Süryanîdir: Âdem, Şit, Nuh ve Ahnuh (İdris). İlk önce kalem ile yazı yazan İdris Peygamberdir. Onlar­dan dört tanesi Araptır: Hud, Salih, Şuayb ve senin peygamberin (ben). İsrail oğullarından ilk peygamber Musâ, son peygamber İsâʹdır. Peygam­berlerin ilki Âdem, sonu senin peygamberindir. » (İbn Ebî Hâtim bu hadîsi el-Enva’ ve’t-Tekasim adlı kitabında rivâyet etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. İbn Cevzî ise el-Mevzuat adlı eserinde bu­nu mevzu’ hadîslerden saymıştır. Cerh ve Ta’dil üstadları da bu hadîs üzerinde yeterince durmuş, zayıf olduğunu belirtmişlerdir.)

Bu konuda İmam Kurtubî diyor ki: «Bu mesele hakkında rivâyet edi­len hadîslerin en sahihi, Ebu Zerr’in rivâyetidir. Nitekim bu hadîsi el- Acurriy ile Ebu Hâtim el-Bastî Müsned-i Sahihte tahrîc etmişlerdir. »

VAHYİN ANLAMI

«Şüphesiz ki biz Nuhʹa vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. »

Vahiy, sözlük olarak ilhâm, işâret, gizli söz, fısıltı, risâlet ve kitabet an­lamlarına gelir. Râğıb el-Esbehanîʹye göre, vahyin asıl sözlük mânası, «sür’atli işâret» demektir. İşâret ise birçok şeylerle yapılabilir. İmam Zeccac, EVHAʹnın masdarı olan İHÂʹyı gizli şekilde bildirme anlamında belir­lemiştir. Havarîlere, Musa’nın anasına yapılan vahiy, ilhâm anlamındadır. Bal arılarına yapılan vahiy de içgüdülerini harekete geçirip yön verme il­hamıdır.

Peygamberlere yapılan vahiy ise, bunlardan çok farklı ve ayrıdır: Ya meleğin kalbe ilkasıyla, ya da Allah kelâmının surette tecelli edip doğrudan kalbe seslenişiyle gerçekleşir. Peygamber her iki durumda da kalb kulağıyla söylenenleri işitir. İlhâm ise sadece kalbde bir doğuş şeklin­de tecelli eder; tıpkı açlık, susuzluk, üzüntü ve sevinç duyulduğu gibi.

ONİKİ PEYGAMBER

«Hem da­ha önce kıssalarını sana haber verdiğimiz peygamberlerle, kıssalarını ha­ber vermediğimiz Peygamberlere... »

İlgili âyetlerde Musâ Peygamberin dışında 12 peygamberin daha ismi anılmıştır. Onların hepsine de vahiy inmiş, kimine sahife ve şeriat veril­miştir; ama Musa (A. S. ) dışında hiç birine yazılı kitap indirilmemiştir.

Bir peygamberin peygamberliğini belgeliyen kıstas, yazılı kitap olsay­dı, Yahudî bilginlerinin Musâ Peygamberlerin dışında diğer bütün peygam­berleri inkâr etmeleri gerekirdi. Çünkü onların hiç birine yazılı kitap inme­miştir. Halbuki ismi geçen peygamberlerin çoğuna inanır ve risâletini ka­bul ederler. O halde son peygamber Hazret-i Muhammedʹe (A. S. ) karşı ta­kındıkları tavır ve yönelttikleri soru ve teklîfte ciddiyet ve samimiyet yok­tur. İsmi geçen dizide Musa Peygamberin adının anılmaması, ya Yahudî­lerin iddia edip sandığı gibi Tevratʹın ona yazılı levhalar halinde indiğine işârettir, ya da hakikaten Tevrat’ın bu ölçüde indiğine delildir. Ama her iki durumda da kesinlik söz konusu değildir.

Sadece 12 peygamberin anılmasıyla burada yetinilmesinin sebep ve hikmeti ne olabilir? Burada Nuh Peygamberin ilk mursel olduğuna işâret vardır, diyenler olmuştur. Kuvvetli ihtimal bu olmakla beraber tufan ola­yıyla içiçe bulunması, isminin hem Tevrat, hem Kur’ânʹda geçmesine ne­den olmuştur. Ayrıca Nuhʹla İbrahim Peygamber arasında birçok pey­gamberlerin gelip geçtiği haber veriliyor. Sonra başta İbrahim (A. S. ) ve ahfadı olmak üzere İsrâiloğullarıʹyla diğer bazı ümmetlere gönderilen pey­gamberlerin kronolojik bir sıra dikkate alınmaksızın isimlerinden söz edil­mesi, bunların hepsinin de ünlü peygamberler olduğu, her birinden birkaç hatıra kaldığı içindir. Diğer kabile ve milletlere gönderilen birçok peygam­berlerden kalan bir eser, bir hatıra olmadığı ve sayıları da binleri aştığı için isimlerinden söz edilmesinin bir yarar sağlamıyacağı gayet açıktır. Zaten bir sonraki âyetle bu hususa işâret edilerek kıssaları bildirilen ve bildirilmiyen peygamberler deniliyor.

Özetliyecek olursak: Kur’ân’ın bu bölümünde, Asyaʹda daha çok Or­ta Asyaʹda gelip geçen ama isim bırakıp meşhur olan peygamberleri an­makla yetinilmiştir. Amaç, Yahudîlerin yazılı bir kitap inmediği halde çoğu­nu peygamber kabul ettiklerini, son peygambere de yazılı kitap inmemiş­tir, ama onu kabul etmediklerini ortaya koymak; böylece Yahudî bilgin­lerinin Hazret-i Muhammed’in (A. S. ) risâleti hakkında samimi olmadıkla­rını, kılıçla hakkından gelemiyeceklerini anladıkları için gayr-i ciddi me­seleler ortaya atıp onun itibarını düşürmek gayretinde bulunduklarını ka­bile ve milletlerin gözleri önüne sermek ve sağduyularını harekete geçir­mektir.

NİÇİN PEYGAMBER GÖNDERİLMİŞTİR?

«Peygam­berlerden sonra insanların Allahʹa karşı (itiraz yollu) bir delilleri olmasın diye peygamberleri rahmet müjdecileri, azap tehlikesine karşı uyarıcılar olarak gönderdik».

İnsan aklı, fizik ve fizikötesi bütün hakikatleri, meseleleri anlayıp çöz­meğe yeterli değildir. Aklın yolu, deney ve gözlemdir. O halde sınırlıdır. Gerçek bu olunca ve aklımız fizik âleminin tamamını bile çözüp anlamaya güç getiremeyince, metafiziği nasıl anlayabilir? Akıl ilimle birleşip asır­lardır durmadan çalıştığı halde henüz dünyamızın esrarını bile yeterince çözememiştir. Güneşteki tükenmez enerji hakkında bile tam ve kesin bir bilgiye sahip sayılmaz.

Kur’ânʹda bu hususa işâret edilerek peygamberlerin rahmet ve saa­det müjdecileri oldukları, kötü yolda yürümenin felâket doğuracağı ve elim bir azâba sebep olacağı hakkında uyarıcı bulundukları hatırlatılıyor. O halde peygamberlerin asıl görevleri iki ana maddede özetlenmiştir:

1. Allah’ı tanıtmak ve O’nun sonsuz rahmetini müjdelemek,

2. Küfrün, nifakın ve kötülüğün felâkete kapı açtığını hatırlatıp uya­rıda bulunmak..

Birincisi Allah’ı, Oʹnun kudret ve azametini, kâinatta câri olan ve şaş­madan hedefine doğru yol alan kanunlarını; Allah’ın canlılara karşı olan geniş rahmetini, insanların ebedî saadete aday olarak yaratıldıklarını, so­nu gelmiyen mutluluk yurdunu, insan ruhunun yüceliğini, insan denilen ve akıllara durgunluk veren İlâhî sanatın yaratanın varlığına kâfi delil bulun­duğunu içerir.

İkincisi, melekle hayvan arasında yaratılıp her ikisiyle de ilgili sıfat­ları kendinde taşıyan insanın çetin bir mücadeleyle yüzyüze bulunduğunu, karşıt kuvvetlerin durmadan çarpıştığı bir alana ayak bastığını; yaratılışı­nın gayesinden uzaklaştığı takdirde kendini basamak basamak aşağı âle­me doğru düşüreceğini, gayeyi idrak edip hayat kanununa uyduğu takdir­de kendinden yukarı âleme doğru yükseleceğini, bu mânayla sorumluluk duygusunun kalblere ve vicdanlara yerleşmesini, İlâhî adâletin gereği olan hesaba çekilmeyi ve yaptıklarından sorulmayı, Cennet ve Cehennemʹi, bunların taşıdığı hikmeti içerir.

Böylece her peygamber bu iki asıl görevi ve taşıdığı yüksek mânayı en sağlam vasıta olarak akla sunar, ona ışık tutmaya çalışır.

Ama bütün bunlar neye? Bu sorunun cevabını Kurʹân vermiştir: Âdem oğlunun itirazlarına kapı açmamak, mazeretlerinin geçerli olmadığını be­lirlemek içindir. O nedenle her millete ve kabileye bir peygamber gönde­rilmiştir. «Ve biz peygamber göndermedikçe azâp ediciler değiliz.. » (İsrâ Sûresi: 15) âyetiyle bu uçsuz bucaksız âlemde insan oğlunun aklıyla başbaşa bırakıl­madığı hatırlatılıyor. Eski çağlarda dünya ve kıtalar tamamen keşfedilmediği, bugünkü seri vasıtalar, yayın organları bulunmadığı için her millet ve kabileye bir müjdeci ve uyarıcı peygamber gönderilmiştir. Bu son pey­gamber gönderilinceye kadar böyle devam etmiştir. Ondan sonra bütün milletlere ve kabilelere bir tek peygamber gönderilmesinin yeterli olduğu bir çağa girilmiş ve öyle yapılmıştır.

Bugün hâlâ mağaralarda, medeniyetten uzak köşelerde yaşıyan ka­bile ve topluluklar varsa ve bunların da peygamber ve kitaptan haberleri yoksa, o halde sadece aklın normal anlamda erişebildiği hususlardan so­rumlu tutulacaklar ve kendilerine başkaca bir azâp verilmiyecektir. Çün­kü Allah yegane hikmet sahibidir. Peygamber göndermedikçe azâp da etmez. Maksat, insanlara azâp etmek değil, onları sonsuz bir saadete eriştirmenin yollarını göstermektir. Allah’ın değişmiyen sünnetlerinden bi­ri de, her şeyi lâyık olduğu ölçüde ve bağlı bulunduğu hayat kanununa göre düzene koymaktır. Cansızlar âlemi buna ister istemez uymuşlardır. Canlılar âleminden daha çok insan unsuru söz konusudur. Allah ise çok üstündür, ve yegane hikmet sâhibidir.

ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI

Geçen âyetlerle daha çok Yahudî bilginlerinin inat ve inkârı üzerinde duruldu, son peygamber hakkında hiçbir zaman ciddi ve samimi olmadık­ları anlatıldı. Peygamber ve kitap hakkında sağlam bir bilgi ve kıstasa sa­hip bulunmadıklarına işâret edilerek bu arada ün yapmış birkaç peygam­berin durumu misal olarak gösterildi. Sonra Peygamberlerin gönderilme­sinin sebep ve hikmeti açıklandı. Aşağıdaki âyetlerle daha çok genel anlamda inkâra sapıp insanları Allah yolundan alıkoyan materyalist ve ate­istlerin tutumuna dikkatler çekiliyor. Materyalist bir felsefeyle insan bey­nini yıkayanların kolay kolay doğru yola gelmiyecekleri belirtiliyor. Böylelerinin bağışlanmıyacağına dokunularak hayatı devam ettirme ve denge sağlama kanunu ve bir de insan ruhunun yüceliği dikkate alınarak ciddi bir eğitime ihtiyaç bulunduğuna işâret ediliyor.