MEÂLİ:
103- Allah ne b a h î r e, ne s â î b e, ne vesîle, ne de h â m’dan hiç biriyle emretmemiş ve meşru da kılmamıştır. Ama a küfredenler Allah’a karşı iftirada bulunuyorlar; çoğunun da aklı ermemektedir.
104- Onlara, Allahʹın indirdiği Kitabʹa ve Peygamberin (Sünnetine) gelin, denilince, atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyler bize yeter, derler. Ya ataları bir şey bilmiyenler ve doğru yolu bulmayanlar idiyse?.
İNİŞ SEBEBİ
Cahiliye devri Araplarının kendilerine göre bir takım âdetleri ve inançları vardı. Onlar çoğu zaman bu âdet ve inançlarının İlâhî olduğunu, atalarından kendilerine miras kaldığını iddiâ ederlerdi. Onların bu iddiası reddedilerek yukarıdaki âyet indirilmiştir.
BAHÎRE: Bir dişi devedir ki, beş batın doğurup beşincisi erkek olursa, kulağını yarıp salıverirler ve ondan sonra artık ona ne binerler, ne sütünü sağarlar, ne de bir işte kullanırlardı.
SÂÎBE: Adamlardan biri ya hastalandığı, ya da bir yakınının gurbette kaldığı zaman, «Eğer Tanrı bana şifâ verir veya uzaktaki yakınım salimen gelirse, benim bu dişi devem s â î b e olsun diye adar ve onu b âh î r e gibi salıverir, yününden, sütünden yararlanmayı kendine haram kılardı.
VESÎLE: Koyunu dişi doğurursa kendilerine, erkek doğurursa ilâhlarına ait kabul edilirdi. Koyun, biri dişi, diğeri erkek ikiz doğurunca buna vesîle derler, yani erkeği dişiye vasi edip onu da kurban etmezlerdi.
HÂM: Bir erkek devenin dölünden on batın doğunca, onu su ve otlak konusunda serbest bırakır, sırtına da binmezlerdi.
İslâm, putperestlerin birçok âdetleri ve inançları arasında bu tür adamaları da kaldırıp yepyeni bir hayat nizamı getirmiş ve insan aklına ışık tutan, gecesi de gündüzü kadar aydınlık olan ilâhî hükümlerini koymuştur. Kur’ânʹda sözü edilen bu dört deve konusu sadece birer misal olarak veriliyor ve genel bir kaide oluşturularak müʹminler uyarılıyor.
İLGİLİ HADÎSLER
«Kim bizim bu dinimizde ondan olmayan yeni bir şey icat edip (dindenmiş gibi gösterirse) o, sahibine reddolunur. » (Buhâri/sulh: 5 - Müslim/akziye: 17 - İbn Mâce/mukaddeme: 2 - Ahmed; 6/270 - Ebû Dâvud: Hz. Âişe (R. A. )dan)
«Hangi ümmet peygamberlerinden sonra dinlerinde dinden olmayan bir şey uydurup ortaya çıkarmışlarsa, mutlaka onun bir benzeri sünneti zayi etmişlerdir. » (Taberânî: Gudayf b. Hâris es-Sümalî’den)
«Din adına sonradan uydurulup ortaya çıkarılan şeylerden sakının. Çünkü sonradan uydurulan her şey sapıklıktır. » (Ebû Dâvud/Sünnet: 5 - Tirmizî-Nesâî/Iydeyn: 22 - Ahmed: 3/310, 371)
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz, Ektem bin el-Cevn’e dedi ki:
- Ya Ektem! Cehennem bana gösterildi. İçinde Amr b. Luhayʹi gördüm, bağırsağını (yerden) çekiyordu. İkinizden birbirine daha çok benzeyen kimse görmedim, diyebilirim.
Bunun üzerine Ektem (R. A. ):
- Ey Allah’ın Peygamberi! Onun bana benzemesinden endişe ediyorum, deyince, Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz:
- Hayır, sen mü’minsin, o ise kâfirdir ve İsmâil Peygamberin dinini ilk değiştiren ve develeri bahire, sâibe ve hâm olarak adayan da odur, diye cevap verdi.
Diğer bir rivâyet :
«Amr b. Âmir el-Huzaî’yi gördüm, cehennemde bağırsağını çekip duruyordu. Develeri (belirtilen şekilde) ilk adayıp sâibe ismiyle anan odur. » (İbn Cerîr Taberî - İbn Kesîr: Ebû Hüreyre (R. A. )den)
Mâlik bin Nadle (R. A. ) anlatıyor:
«Üzerimde çok eski bir elbisemle Peygamber (A. S. ) Efendimize uğradım. Beni böylesine perişan bir kıyafet içinde görünce, aramızda şu konuşma geçti:
- Malın var mı?
- Evet.
- Hangi cinsten?
- Her cinsten: Deve, sığır, koyun, at ve köle...
- Allah sana bir mal verince onu üzerinde çoğalt (yeterince giyin de Allahʹın nimetinin eseri sende görünsün).
Deven doğurunca yavrusunun kulakları kesik ya da yarık değildir, değil mi?
- Evet...
- Develer zaten hep öyle doğurur. Ama belki de sen ustura alıp onlardan bir kısmının kulağını yarıyorsun ve bu «bahîre»dir, diyorsun, diğer bir kısmının kulağını yarıp «bunlardan yararlanmak haramdır» diyorsun, değil mi?
- Evet, Ya Resûlellah!.
- Sakın böyle yapma. Şüphesiz ki Allahʹın sana verdiği her mal sana helâldır.
Ve sonra Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz yukarıda meâlini yazdığımız âyeti okudu. (İbn Ebî Hâtim - İbn Kesîr)
ATALARIN YOLUNA BAĞLI KALMAK
İslâm eğri yolda bir taassubun karşısındadır. Aynı zamanda doğru yoldan sapmış ataların peşine takılıp yürüyenlerin elinden tutup kurtarmayı amaçlamaktadır. Ataların inancı, âdet ve geleneği İlâhî ölçülere uyduğu oranda muhteremdir.
Bilindiği gibi, İslâmiyet, Arapların câhiliye devrinden sürüp gelme ne kadar ölçüsüz, insan ruhunun yüceliğiyle ters düşen yanlış ve zararlı inanç, âdet ve gelenekleri varsa, hepsini kademeli ve sistemli bir plânla kaldırmıştır. Mânevî tatminsizliğe hiç bir zaman yol açmamak için de daha doyurucu inanç ve ibâdet sistemi getirmiştir.
Âyette bilhassa iki önemli hususa işârette bulunuluyor:
1. Bir millet, ya da topluluğun inanç ve âdetlerini, daha mükemmelini ve de doyurucusunu getirmeden yasaklamak büyük bir huzursuzluğa ve mânevî çöküntüye sebep olur. Tıpkı şahısları ilâhlaştırıp Allah inancını temelinden yıkmaya heveslenenlerin bilerek veya bilmiyerek ülkeyi bir çıkmaza sokup felâketin eşiğine sürüklemelerine benzer. Materyalizm ile komünizm bu çıkmazın tabii sonucu olarak doğar.
Bu yüzden idâre edenlerle idâre edilenler arasındaki bağlar kopar, güven ölçüsü dumura uğrar; her geçen gün aradaki mesafe biraz daha açılır; derken idâre edenler şiddete ve ağır cezâî müeyyidelere başvurmak zorunluğunu duymaya başlarlar ve bunun sonu, o ülke için kapanması, onarılması güç derin yaralar açar. Firʹavn ve Nemrut’un âkibeti bunun unutulmaz misallerinden biridir.
Tarih boyunca tekâmül edegelen dinler bile, bir önceki dinin yürürlükten kaldırılmasında büyük güçlüklerle karşılaşmış ve hattâ çetin savaşlar olmuştur. İsâ Peygamberin Tevratʹın bazı hükümlerini değiştirir mahiyette getirdiği esaslar hiçbir zaman Yahudîler tarafından benimsenmemiş, üstelik tepkilere yol açmış ve İsâ Peygamberi öldürmeyi bile plânlayacak kadar o insanları hırçınlaştırmıştır. İslâmiyet çok daha doyurucu ve mükemmel esaslarla geldiği, insan ruhunun bütün arzularına cevap verecek muhtevada Kur’ân’ı sunduğu halde, kendinden önceki dinleri yürürlükten kaldıramamış, yani o dinlere bağlı olanların çoğu hakkın sesine kulak vermemişlerdir.
Görülüyor ki, bir önceki inanç ve hükümleri kısmen değiştirmek veya kaldırmak için daha mükemmelini getirmekle beraber hemen sonuca varmanın mümkün olmadığı rahatlıkla anlaşılıyor. Ya bir de daha basit bir inanç sistemiyle daha mükemmelini ortadan kaldırmaya yeltenmenin ne kadar büyük bir gaflet olduğunu anlatmaya gerek var mıdır?
2. Halkı inançlarından dolayı ayıplamak, dindarları cahillikle vasıflandırmak; medeniyet adı altında dinî ve millî kültürü bir tarafa itip öz değerlerinden kopuk nesiller yetiştirmek çok hatalı bir uygulamadır. Bu, inançsız, güvensiz, saygısız maddecilerin çoğalmasını, dinî alanda yarı cahillerin çoğalmasını hızlandırır. Kısacası din ve ahlâk kişilerin mantığına terkedilmiş olur. Bu durumda yavaş yavaş din ve ahlâk aslından, öz mayasından uzaklaşır ve herkesin mantığına göre bir din doğar. Bu da ardı, arkası kesilmiyen bölünmelere, sürtüşmelere ve tartışma, hattâ vuruşmalara kapı açabilir! Hindistanʹda ve bazı Afrika ülkelerinde olduğu gibi.
O halde her konuda olduğu gibi, din ve ahlâk konusunda da dürüst vatandaş yetiştirmede çok dikkatli, bilinçli ve yaygın bir eğitime ihtiyaç vardır. Bir demirci çırağının bile körük çekebilmesi için aylarca o konuda eğitim görmesi gerektiğini kim inkâr edebilir?
İşte konumuzla ilgili âyet bu gerçekleri kalbimize ve dimağımıza, diğer bir deyimle sağduyumuza fısıldamaktadır.
Onlara: «Allahʹın indirdiği Kitabʹa ve Peygambere gelin! » denilince, «Atalarımızı üzerinde bulduğumuz yol bize yeter» derler. Ya ataları bir şey bilmiyenler ve doğru yolu bulmayanlar idiyse?..
Görülüyor ki âyet hem aklımızı, hem mantığımızı harekete geçirip olayları iyice gözden geçirmemizi ilhâm etmektedir. Bu konuda duygusal davranmanın, akıl süzgecini bir yana itmenin kimseyi doğru yola kavuşturmayacağına işaret edilmekte ve böylece hakkın sesi gönül kulağına yansıtılmak istenmektedir.
Ayetler arasında bağlantı
Yukarıda geçen âyetlerle, câhiliye devrine ait bâtıl inançların, kötü âdetlerin İslâmiyette yeri bulunmadığı hatırlatıldı. İnsan kafası ürünü olan inançların hiçbir milleti sâadete ulaştırmadığını, fertlerin mânevî boşluğunu dolduramadığını, tarihte geçen olaylar ile milletlerin hayatının ispatladığına işaret edildi. Ama Allah tarafından insan ruhunun yüceliğine eşdeğerde olan inancın samimiyet arzeden bir düzeyde dâima başarılı, güvendirici ve tatmin edici olduğuna kapalı şekilde atıf yapıldı. Kur’ân böylece bilgisiz, ilgisiz, Cenâb-ı Hakk’ın belirlediği yoldan uzak kalan ataların tuttuğu yanlış yolu benimseyip üzerinde ısrar etmenin hiçbir yararı olmadığını açıkladı.
Aşağıdaki âyetle, mü’minlerin şunun veya bunun yanlış inanç ve berbat yaşayışını taklîtten kaçınmaları; başkalarına iyi örnek olacak, sapıkları yönlendirecek İslâmî hayatı olduğu gibi yaşamaları emrediliyor.